O, jak daleko jest Polska.<\/p>\n\n\n\n
Tak jak to miasto martwa,<\/p>\n\n\n\n
gdzie powiesili\u015bmy wolno\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n
na rozetach kamiennych arkad<\/a>[1]<\/a>[A1]<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Chocia\u017c Andrzeja Wajd\u0119 nie \u0142\u0105czy\u0142y tak silne wi\u0119zy z W\u0119grami jak z Jugos\u0142awi\u0105, Francj\u0105 czy Japoni\u0105, to w jego archiwum znajdujemy pewne odniesienia i w\u0105tki dotycz\u0105ce kraj\u00f3w Madziar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Rozpi\u0119to\u015b\u0107 i tematyka przedstawionych poni\u017cej materia\u0142\u00f3w odzwierciedlaj\u0105 niezwykle obszerny materia\u0142 archiwalny znajduj\u0105cy si\u0119 w Archiwum Andrzeja Wajdy przy Muzeum Sztuki i Techniki Japo\u0144skiej Manggha w Krakowie. S\u0105 to zar\u00f3wno archiwalia dotycz\u0105ce niezrealizowanych projekt\u00f3w filmowych, dokumentacja dotycz\u0105ca Wesela<\/em> wystawionego na deskach Teatru Narodowego (Nemzeti Sz\u00ednh\u00e1z) w Budapeszcie,materia\u0142y fotograficzne[2]<\/a>, jak i rozmaite zapiski o charakterze anegdotycznym zapisane w prywatnych notesach re\u017cysera. Niniejszy artyku\u0142 porusza zaledwie kilka w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 re\u017cysera z W\u0119grami. Pomijam w nim cho\u0107by opinie Wajdy na temat w\u0119gierskiego kina.<\/p>\n\n\n\n Pewn\u0105 ciekawostk\u0105 jest to, \u017ce samo nazwisko Wajdy mo\u017cna wi\u0105za\u0107 z osadnictwem Wo\u0142och\u00f3w, pasterskiego ludu przyby\u0142ego na ziemie polskie z Ba\u0142kan\u00f3w. Wskazywa\u0142a na to Bogdana Pilichowska, etnolog przez lata zwi\u0105zana z Archiwum Andrzeja Wajdy, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a badania genealogiczne nad rodzin\u0105 re\u017cysera:<\/p>\n\n\n\n Nazwisko Wajda zwi\u0105zane jest bezspornie z migracj\u0105 i kolonizacj\u0105 wo\u0142osk\u0105 [\u2026]. Nazwisko powstawa\u0142o niezale\u017cnie w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach kraju (na szlaku w\u0119dr\u00f3wek wo\u0142oskich i osadnictwa wo\u0142oskiego), st\u0105d istnienie wielu rod\u00f3w nosz\u0105cych to nazwisko, niez\u0142\u0105czonych w\u0119z\u0142ami pokrewie\u0144stwa[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Co wi\u0119cej, re\u017cyser w prywatnej korespondencji dotycz\u0105cej genealogii swoich przodk\u00f3w i domniemanego pokrewie\u0144stwa wspomina\u0142 o w\u0119gierskich w\u0105tkach dotycz\u0105cych nazwiska, kt\u00f3re on sam nosi:<\/p>\n\n\n\n W odpowiedzi na Pani list nie mog\u0119 przyzna\u0107 si\u0119 do \u017cadnego pokrewie\u0144stwa, ale przesy\u0142am nieco materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 interesuj\u0105ce dla Pani studi\u00f3w. Zw\u0142aszcza w\u0119gierski herb nadany rodzinie Vajda jest ciekawostk\u0105 wart\u0105 odnotowania[4]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W notesach re\u017cysera z lat siedemdziesi\u0105tych znajduje si\u0119 kilka wzmianek na temat projekt\u00f3w filmowych, ostatecznie niezrealizowanych, przy kt\u00f3rych Wajda mia\u0142 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z W\u0119grami.<\/p>\n\n\n\n W marcu 1971 roku odnotowa\u0142 swoje spotkanie ze Stanis\u0142awem Lemem na temat zekranizowania wydanego w tym samym roku opowiadania Kongres futurologiczny<\/em>[5]<\/a>:<\/p>\n\n\n\n Rozmowa ze Stanis\u0142awem Lemem o noweli Kongres futurologiczny<\/em>, \u017ce film nie tutaj, bo brak element\u00f3w rzeczywisto\u015bci. Konieczny uk\u0142ad tekstu przypominaj\u0105cy scenariusz. Szukam producent\u00f3w: [\u2026] mo\u017ce W\u0119grzy [\u2026][6]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Dwa lata p\u00f3\u017aniej Wajda notuje sw\u00f3j pomys\u0142 na temat realizacji filmu o generale J\u00f3zefie Bemie[7]<\/a>:<\/p>\n\n\n\n Bem<\/em> \u2013 cztery tygodnie zdj\u0119\u0107 jesieni\u0105, dwa tygodnie zim\u0105. Dwa tysi\u0105ce wojska, dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t koni na dwa tygodnie. Ca\u0142a ekipa, sprz\u0119t, ta\u015bma, laboratorium \u2013 W\u0119gry[8]<\/strong><\/em><\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ostatecznie pod koniec dekady Wajda powa\u017cnie rozwa\u017ca\u0142 realizacje Cesarza <\/em>autorstwa Ryszarda Kapu\u015bci\u0144skiego[9]<\/a>. 27 lipca 1978 roku zanotowa\u0142:<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b otrzyma\u0142em tekst Cesarz<\/em> Kapu\u015bci\u0144skiego. Czytam \u2013 wspania\u0142o\u015b\u0107, gotowy film (scenariusz z Boles\u0142awem [Micha\u0142kiem][10]<\/a>. Mo\u017cna to realizowa\u0107 w pa\u0142acach \u0141odzi! Jacy aktorzy? Jaki j\u0119zyk?[11]<\/a><\/p>\n\n\n\n Natomiast p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej pisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n Fantastyczny pomys\u0142, a\u017ceby produkowa\u0107 Cesarza<\/em> w Budapeszcie w Zespole [P\u00e9tera] Bacs\u00f3. Wzi\u0105\u0107 tylko tych ludzi, kt\u00f3rych naprawd\u0119 potrzebuj\u0119, a ca\u0142\u0105 reszt\u0119 zmontowa\u0107 z W\u0119gr\u00f3w. Wn\u0119trza budapeszte\u0144skie tak samo dobre, a mo\u017ce lepsze ni\u017c w \u0141odzi. Mia\u0142bym te\u017c lepsz\u0105 organizacj\u0119 i wi\u0119kszy zasi\u0119g, bo film w\u0119gierski ma jednak szersz\u0105 dystrybucj\u0119 i wej\u015bcie na \u015bwiat[12]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ani z Kongresu futurologicznego<\/em>, ani z Bema<\/em>, ani z Cesarza<\/em> nic nie wysz\u0142o. Powy\u017csze zapiski s\u0105 typowymi dla Wajdy notatkami b\u0119d\u0105cymi \u201eworkiem pomys\u0142\u00f3w\u201d do ewentualnej realizacji. Warto w tym miejscu odnotowa\u0107 jeszcze dwa tytu\u0142y nawi\u0105zuj\u0105ce do historii Austro-W\u0119gier, po kt\u00f3rych pozosta\u0142y scenariuszowe \u015blady w archiwum re\u017cysera: Sarajewo 1914 <\/em>poruszaj\u0105cytemat wybuchu I wojny \u015bwiatowej[13]<\/a> oraz Marsz Radetzkiego<\/em> na podstawie powie\u015bci Josepha Rotha.Innym rodzajem notatek s\u0105 rozmaite anegdoty, zas\u0142yszane historie, w\u0142asne obserwacje, kt\u00f3re Wajda skrz\u0119tnie notowa\u0142 w swoich zeszytach. Ciekawe pod tym wzgl\u0119dem jest zestawienie dw\u00f3ch wpis\u00f3w dotycz\u0105cych reali\u00f3w pa\u0144stwa socjalistycznego oraz skutk\u00f3w \u017cycia w takim systemie. Wiosn\u0105 1984 roku re\u017cyser zanotowa\u0142 anegdot\u0119 opowiedzian\u0105 mu przez przyjaciela \u2013 Piotra Skrzyneckiego[14]<\/a>:<\/p>\n\n\n\n Piotr Skrzynecki opowiada przygody z Budapesztu. Biedni polscy fachowcy na kontrakcie boj\u0105 si\u0119 wszystkiego: zachorowa\u0107 na syfa, wpa\u015b\u0107 w trudno\u015bci polityczne, a najbardziej \u017cony w Polsce. Rocznie w\u015br\u00f3d nich 20 samob\u00f3jstw. Kt\u00f3ry\u015b z nich, z rozpaczy, \u017ce \u017cona go zdradzi\u0142a, wlaz\u0142 na dach opery w Budapeszcie i postanowi\u0142 skoczy\u0107. Dopiero jak wszed\u0142 za nim ksi\u0105dz, zdj\u0105\u0142 go portretem papie\u017ca[15]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Natomiast ju\u017c po upadku systemu komunistycznego w Europie \u015arodkowo-Wschodniej Wajda zanotowa\u0142:<\/p>\n\n\n\n W 1956 roku zamordowanych w Budapeszcie komuni\u015bci wrzucili do ziemi twarz\u0105, jak tradycja ludowa ka\u017ce post\u0105pi\u0107 z tymi, kt\u00f3rzy nie powinni by\u0107 zbawieni. Na cmentarzu [Kerepesi], pod murem, w chaszczach \u2013 bez grob\u00f3w. A sobie wystawili istny teatr plenerowy \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n Z tej alejki co pewien czas rodzina kogo\u015b wykopuje i zabiera, \u017ceby ich dzisiaj nie kompromitowa\u0142[16]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wsp\u00f3\u0142praca Wajdy z W\u0119grami zi\u015bci\u0142a si\u0119 tylko raz, gdy w 1994 roku wyre\u017cyserowa\u0142 w budapeszte\u0144skim Teatrze Narodowym Wesele <\/em>Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego. Jak do ka\u017cdego spektaklu czy filmu Wajda skrupulatnie gromadzi\u0142 materia\u0142y dotycz\u0105ce aktualnie realizowanego dzie\u0142a. W przypadku w\u0119gierskiego Wesela<\/em> jest to przede wszystkim zachowana korespondencja, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 najciekawsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 zachowanych do tego spektaklu archiwali\u00f3w. Wynika z niej, \u017ce ju\u017c w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych rozwa\u017cano na W\u0119grzech wystawienie Wesela <\/em>na teatralnej scenie[17]<\/a>. Najbardziej chyba frapuj\u0105ce s\u0105 uwagi na temat przek\u0142ad\u00f3w dramatu na j\u0119zyk w\u0119gierski oraz pewne inscenizacyjne uwagi Wajdy, w kt\u00f3rych niczym w soczewce odbija si\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. W li\u015bcie z 18 kwietnia 1990 roku P\u00e1l Pap z \u00f3wczesnego Magyar Filmint\u00e9zet (obecnie Filmarch\u00edvum) podzieli\u0142 si\u0119 uwagami na temat istniej\u0105cych przek\u0142ad\u00f3w Wyspia\u0144skiego autorstwa Gy\u00f6rgya Spir\u00f3 oraz D\u00e1vida Csaby:<\/p>\n\n\n\n Spir\u00f3 jest rutynowanym dramaturgiem, ma wiele trafnych, frapuj\u0105cych rozwi\u0105za\u0144 j\u0119zykowych. Posiada sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105d i ma wyrobione zdanie w wa\u017cnych kwestiach \u2013 tak wi\u0119c t\u0142umaczone dzie\u0142o formu\u0142uje wg swoich pogl\u0105d\u00f3w. Nie widzia\u0142bym w tym nic z\u0142ego, gdyby jego \u015bwiat by\u0142 bliski \u015bwiatu Wyspia\u0144skiego lub gdyby potrafi\u0142 dostosowa\u0107 si\u0119 do niego stylem, jak r\u00f3wnie\u017c w kwestiach zasadniczych. Jednak\u017ce nie jest tak. [\u2026] Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pisarska Spir\u00f3 daleka jest od charakteru cech stylu ludowego, regionalnego. W wielu wypadkach u\u017cywa on wielkomiejskiego \u017cargonu lub zwrot\u00f3w stylistycznych uwa\u017canych w mie\u015bcie za ludowe. Cz\u0119sto zast\u0119puje styl ludowy niepoprawn\u0105 gramatycznie w\u0119gierszczyzn\u0105. W kilku przypadkach ma problemy ze zrozumieniem orygina\u0142u. Wiernemu t\u0142umaczeniu nie s\u0142u\u017cy r\u00f3wnie\u017c \u2013 je\u017celi chodzi o styl \u2013 pewna tendencja do wulgaryzmu. [\u2026]. T\u0142umaczenie Csaby D\u00e1vida jest bardziej wierne; z wielkim szacunkiem interpretuje on orygina\u0142. Niedoci\u0105gni\u0119cia pierwszego t\u0142umaczenia naprawi\u0142 w powa\u017cnej mierze nowym przek\u0142adem. Jego t\u0142umaczenie jest bli\u017csze duchowi Wyspia\u0144skiego. Wydaje mi si\u0119, \u017ce w przypadku przedstawienia Wesele<\/em> w Budapeszcie nale\u017ca\u0142oby oprze\u0107 si\u0119 na jego t\u0142umaczeniu, korzystaj\u0105c z pomocy kt\u00f3rego\u015b z wybitnych dramaturg\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Wajda odpisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n M\u0119ka, kt\u00f3r\u0105 prze\u017cywam, ilekro\u0107 musz\u0119 co\u015b re\u017cyserowa\u0107 w obcych j\u0119zykach, g\u0142\u00f3wnie dotyczy niepewno\u015bci co do tekstu. [\u2026] Zastrze\u017cenie w kierunku zbytniej aktualizacji Wesela<\/em> rozumiemy dobrze. W Polsce Wesele<\/em> Wyspia\u0144skiego jest aktualne zawsze: i kiedy inteligent Mazowiecki staje na czele Rz\u0105du, i kiedy ch\u0142oporobotnik Wa\u0142\u0119sa wygaduje g\u0142upoty o intelektualistach[18]<\/a>. St\u0105d moje wahania wobec nast\u0119pnej pracy po hebrajskim i japo\u0144skim[19]<\/a> \u2013 w\u0119gierski nie robi mnie szcz\u0119\u015bliwym [!]. Ale chcia\u0142bym pokaza\u0107 Wesele<\/em> w Budapeszcie, bo wierz\u0119, \u017ce sprawdzi si\u0119 wobec widz\u00f3w[20]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wydaje si\u0119, \u017ce rzeczywi\u015bcie w\u0119gierskie Wesele<\/em> by\u0142o dla Andrzeja Wajdy m\u0119k\u0105. W napisanym trzy lata p\u00f3\u017aniej li\u015bcie do dyrektora teatru L\u00e1szl\u00f3 Ablonczyego Wajda odrzuci\u0142 inscenizacje przygotowan\u0105 przez G\u00e9z\u0119 Bodolaia, nie chc\u0105c firmowa\u0107 jej swoim nazwiskiem:<\/p>\n\n\n\n Wesele<\/em> zawsze mia\u0142o kontekst polityczny, jaki b\u0119dzie [on] na W\u0119grzech? \u2013 nie wiem. Nie chcia\u0142bym jednak, w tak trudnej i skomplikowanej sytuacji, jaka panuje w Budapeszcie, znale\u017a\u0107 si\u0119 po niew\u0142a\u015bciwej dla mnie stronie[21]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W marcu 1994 roku, gdy trwa\u0142y pr\u00f3by nad Weselem<\/em>, Wajda zanotowa\u0142 nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa:<\/p>\n\n\n\n Teatr Narodowy w Budapeszcie. Socjalizm wgryz\u0142 si\u0119 w ten teatr razem z brudem. Jest nie do wyplenienia. Najgorsze jest pomieszanie ludzi dobrych z tymi, kt\u00f3rzy w og\u00f3le nie nadaj\u0105 si\u0119 do roboty. Nikt tu nie ma zwyczaju notowa\u0107. Niczego nie pami\u0119taj\u0105. Wszystko powtarza si\u0119 wiele razy, bez wiary w utrwalenie tego, co ustalone. Wsz\u0119dzie zastarza\u0142y brud, cho\u0107 budynek zbudowany pewnie w latach 70[22]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W dniu premiery re\u017cyser wyra\u017ca\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie gorzko:<\/p>\n\n\n\n Ca\u0142a praca ju\u017c jutro p\u00f3jdzie na marne, bo nikt tu nie potrafi ochroni\u0107 spektaklu przed zmianami, jakie wymusz\u0105 gorsi i pijani aktorzy, beznadziejny akustyk i przypadkowy o\u015bwietlacz. Sam teatr zreszt\u0105 ma interes tylko do premiery, kiedy zaliczy Wesele<\/em>; dalej nie b\u0119dzie mu ju\u017c ono potrzebne. M\u00f3g\u0142by to by\u0107 prezent dla aktor\u00f3w, ale oni nie maj\u0105 tu nic do powiedzenia i s\u0105 na marginesie. Ale reakcja widz\u00f3w by\u0142a bardzo entuzjastyczna, a aktor\u00f3w po premierze \u2013 ogromnie serdeczna[23]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Czy Wajda zbyt surowo ocenia\u0142 swoich w\u0119gierskich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w? A mo\u017ce nale\u017cy uzna\u0107, i\u017c Wesele<\/em> Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego rzeczywi\u015bcie jest dramatem nieprzet\u0142umaczalnym na inne j\u0119zyki? Aby mie\u0107 pewn\u0105 miar\u0119 s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re re\u017cyser wyra\u017ca\u0142 w swoich notesach, warto w tym miejscu zacytowa\u0107 to, co pisa\u0142 trzy lata wcze\u015bniej w dniu premiery Wesela<\/em> wystawionego w krakowskim Starym Teatrze:<\/p>\n\n\n\n Od pierwszych dym\u00f3w w scenie z chocho\u0142ami do ko\u0144ca wszystko krzywo i \u017ale. Przede wszystkim powolno\u015b\u0107 zmian ze sceny na scen\u0119, no i samego m\u00f3wienia dialog\u00f3w. My\u015bla\u0142em, \u017ce si\u0119 to nigdy nie sko\u0144czy i po uk\u0142onach powiedzia\u0142em g\u0142o\u015bno i wyra\u017anie, \u017ce nie jestem z nich [tzn. z aktor\u00f3w] zadowolony. To jest zawsze najgorszy moment, bo aktorzy schodz\u0105 ze sceny troch\u0119 tak jak gladiatorzy. \u201eLepiej, gorzej, co to ma za znaczenie, wyszli\u015bmy z \u017cyciem\u201d \u2013 zdaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 ich g\u0142upkowato u\u015bmiechni\u0119te twarze. [\u2026] Wnioski ostateczne, po p\u00f3\u0142nocy: Teatr, kt\u00f3ry jest dzi\u015b w Polsce, nie ma ju\u017c sensu. Aktorzy, zaj\u0119ci swoimi sprawami, przez 7 tygodni nie byli w stanie nauczy\u0107 si\u0119 tekstu Wesela<\/em> i nie ma na nich \u017cadnego sposobu. Teatr nie p\u0142aci, oni si\u0119 nie ucz\u0105. Poza tym s\u0105 najlepszym teatrem [tj.: Teatr Stary] w Polsce, i tak b\u0119dzie sukces. W rezultacie nie ma \u017cadnej przyjemno\u015bci, bo poezja nie wkracza na scen\u0119, s\u0142ycha\u0107 be\u0142kot i przypadkowo\u015b\u0107[24]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jakiekolwiek by\u0142y przyczyny niepowodze\u0144 budapeszte\u0144skiego Wesela <\/em>nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c pocz\u0105tek lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dla samego re\u017cysera by\u0142 okresem rozczarowa\u0144 nie tylko tych o charakterze artystycznym. Konflikty w obozie dawnej opozycji antykomunistycznej, radykalne ci\u0119cia finans\u00f3w na kultur\u0119 czy mini\u0119cie si\u0119 z oczekiwaniami publiczno\u015bci (szczeg\u00f3lnie z m\u0142od\u0105 widowni\u0105[25]<\/a>) powodowa\u0142y, \u017ce Wajda m\u00f3g\u0142 odczuwa\u0107 rozgoryczenie zastan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. Obawa przed \u201eznalezieniem si\u0119 po niew\u0142a\u015bciwej stronie\u201d politycznych spor\u00f3w uwidoczni\u0142a si\u0119 w 2013 roku, kiedy Wajda nie przyj\u0105\u0142 Krzy\u017ca Wielkiego Orderu W\u0119gierskiego z r\u0105k prezydenta J\u00e1nosa \u00c1dera, pomimo wyra\u017conej przez re\u017cysera wcze\u015bniej zgody[26]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Niniejszy artyku\u0142 nie mo\u017ce da\u0107 wyczerpuj\u0105cej odpowiedzi na najwa\u017cniejsze pytanie: jak przez dziesi\u0119ciolecia tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Wajdy by\u0142a odbierana i interpretowana na W\u0119grzech? Zamiast tego na sam koniec przytoczymy s\u0142owa premiera W\u0119gier Viktora Orb\u00e1na skierowane do Krystyny Zachwatowicz-Wajdy, wdowy po zmar\u0142ym w pa\u017adzierniku 2016 roku re\u017cyserze:<\/p>\n\n\n\n Z g\u0142\u0119bokim \u017calem i smutkiem przyj\u0105\u0142em wiadomo\u015b\u0107, \u017ce odszed\u0142 z tego ziemskiego \u015bwiata Pan Andrzej Wajda \u2013 niestrudzony kronikarz polskiej historii, kt\u00f3rego filmy pozwoli\u0142y milionom ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie zrozumie\u0107 dzieje polskich los\u00f3w. Jego \u015bmier\u0107 jest bolesn\u0105 strat\u0105 dla nas wszystkich, ale Jego przes\u0142anie zachowamy w naszej pami\u0119ci. W imieniu W\u0119gr\u00f3w i w swoim w\u0142asnym prosz\u0119 przyj\u0105\u0107 wyrazy g\u0142\u0119bokiego wsp\u00f3\u0142czucia[27]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Mateusz Matysiak<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> Fragment wiersza Istv\u00e1na Kov\u00e1csa pt. Legion dedykowanego Andrzejowi Wajdzie w t\u0142umaczeniu Bohdana Zadury (cyt. za: Przepowiednia czasu twego. Antologia wsp\u00f3\u0142czesnej poezji w\u0119gierskiej, wyb\u00f3r i komentarze Konrad Sutarski, Krak\u00f3w \u2013 Wroc\u0142aw 1985, s. 212). Egzemplarz ksi\u0105\u017cki przechowywany w Archiwum Andrzeja Wajdy (dalej: AAW) zawiera dedykacj\u0119 od autora wiersza. Inspiracj\u0105 do jego napisania by\u0142 dla Kov\u00e1csa film Popio\u0142y.<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Na przyk\u0142ad album fotograficzny dokumentuj\u0105cy wizyt\u0119 re\u017cysera na W\u0119grzech w grudniu 1976 roku w zwi\u0105zku z pokazem Ziemi obiecanej<\/em>.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> Bogdana Pilichowska, Materia\u0142y na temat etymologii i wyst\u0119powania nazwiska Wajda. <\/em>Maszynopis przechowywany w AAW. Warto w tym miejscu przytoczy\u0107 notatk\u0119 z re\u017cysera z jego prywatnych dziennik\u00f3w z 24 marca 1994 roku: \u201eZdumiewaj\u0105ce: 250 tysi\u0119cy koczownik\u00f3w ruszy\u0142o z okolic Krymu w stron\u0119 dzisiejszych W\u0119gier. Legenda g\u0142osi, \u017ce w czasie w\u0119dr\u00f3wki nie urodzi\u0142o si\u0119 ani jedno dziecko, aby oszcz\u0119dzi\u0107 noworodkom udr\u0119ki podr\u00f3\u017cy! To dobry pocz\u0105tek instynktu pa\u0144stwowego, kt\u00f3ry wg znawc\u00f3w tematu maj\u0105 W\u0119grzy\u201d.Andrzej Wajda, Notesy 1942\u20132016. Wyb\u00f3r<\/em>, t. 3: 1989\u20131999<\/em>, oprac. Tadeusz Lubelski, Agnieszka Morstin, Krak\u00f3w 2024, s. 298. R\u0119kopisy notes\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 w AAW.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> List Andrzeja Wajdy do Iwony Zaciewskiej z 28 lutego 2001 roku. Wszystkie cytowane listy znajduj\u0105 si\u0119 w AAW. Informacje o nobilitacjach Vajd\u00f3w na przestrzeni kilku stuleci uzyska\u0142 re\u017cyser od scenografa Tadeusza Wybulta, kt\u00f3ry przekaza\u0142 Wajdzie materia\u0142y ze swojej kwerendy przeprowadzonej na W\u0119grzech.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Trzy lata wcze\u015bniej Wajda zekranizowa\u0142 opowiadanie Lema Czy pan istnieje, Mr. Johns? <\/em>pod tytu\u0142em Przek\u0142adaniec<\/em>. Stanis\u0142aw Lem (1921\u20132006) \u2013 filozof i pisarz SF.<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> Notatka z 23 marca 1971 roku. Andrzej Wajda, Notesy 1942\u20132016. Wyb\u00f3r<\/em>, t. 1: 1942\u20131978<\/em>, oprac. Tadeusz Lubelski, Agnieszka Morstin, Krak\u00f3w 2024, s. 304.<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> J\u00f3zef Bem (1794\u20131850) \u2013 genera\u0142, uczestnik Wiosny Lud\u00f3w, nazywany bohaterem trzech narod\u00f3w: polskiego, w\u0119gierskiego i tureckiego.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Notatka z 5 kwietnia 1973 roku. A. Wajda, Notesy<\/em>, t. 1, dz. cyt., s. 358.<\/p>\n\n\n\n [9]<\/a> Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski (1932\u20132007) \u2013 pisarz i podr\u00f3\u017cnik.<\/p>\n\n\n\n [10]<\/a> Boles\u0142aw Micha\u0142ek (1925\u20131997) \u2013 scenarzysta, kierownik literacki Zespo\u0142u Filmowego \u201eX\u201d, kt\u00f3rego szefem by\u0142 Andrzej Wajda.<\/p>\n\n\n\n [11]<\/a> A. Wajda, Notesy<\/em>, t. 1, dz. cyt., s. 521.<\/p>\n\n\n\n [12]<\/a> Notatka z 4 grudnia 1978 roku. Tam\u017ce, s. 535\u2013536.<\/p>\n\n\n\n [13]<\/a> Re\u017cyser chcia\u0142 zrealizowa\u0107 ten film w Jugos\u0142awii.<\/p>\n\n\n\n [14]<\/a> Piotr Skrzynecki (1930\u20131997) \u2013 szef kabaretu Piwnica pod Baranami, bliski przyjaciel re\u017cysera.<\/p>\n\n\n\n [15]<\/a> Notatka z 20 kwietnia 1984 roku. Andrzej Wajda, Notesy 1942\u20132016. Wyb\u00f3r<\/em>, t. 2: 1979\u20131988<\/em>, oprac. Tadeusz Lubelski, Andrzej Morstin, Krak\u00f3w 2024, s. 296.<\/p>\n\n\n\n [16]<\/a> Notatka z 29 marca 1994 roku. A. Wajda, Notesy<\/em>, t. 3, dz. cyt., s. 299.<\/p>\n\n\n\n [17]<\/a> List D\u00e1vida Csaby do Andrzeja Wajdy z 30 stycznia 1978 roku.<\/p>\n\n\n\n [18]<\/a> Nawi\u0105zanie do tzw. wojny na g\u00f3rze, czyli konfliktu mi\u0119dzy by\u0142ymi cz\u0142onkami antykomunistycznej opozycji w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Wajda sympatyzowa\u0142 z \u201einteligenckim\u201d skrzyd\u0142em reprezentowanym przez premiera Tadeusza Mazowieckiego przeciwko Lechowi Wa\u0142\u0119sie, b\u0119d\u0105cemu w\u00f3wczas uosobieniem trybuna ludowego.<\/p>\n\n\n\n [19]<\/a> W 1988 roku Wajda wyre\u017cyserowa\u0142 Dybuka<\/em> Szymona An-skiego w Teatrze Habima w Tel Awiwie, a rok p\u00f3\u017aniej Idiot\u0119<\/em> Dostojewskiego (pod tytu\u0142em Nastazja<\/em>) w tokijskim Teatrze Benisan.<\/p>\n\n\n\n [20]<\/a> List Andrzeja Wajdy do P\u00e1l Papa z 21 kwietnia 1990 roku. W ostateczno\u015bci teksty sztuki oparto na t\u0142umaczeniu Gy\u00f6rgya Spir\u00f3.<\/p>\n\n\n\n [21]<\/a> List Andrzeja Wajdy do L\u00e1szl\u00f3 Ablonczyego z 6 kwietnia 1993 roku.<\/p>\n\n\n\n [22]<\/a> Notatka z 28 marca 1994 roku. A. Wajda, Notesy<\/em>, t. 3, dz. cyt., s. 298\u2013299.<\/p>\n\n\n\n [23]<\/a> Notatka z 31 marca 1994 roku. Tam\u017ce, s. 299.<\/p>\n\n\n\n [24]<\/a> Notatka z 3 czerwca 1991 roku. Tam\u017ce, s. 139.<\/p>\n\n\n\n [25]<\/a> Symbolicznym przyk\u0142adem owego rozmini\u0119cia by\u0142 rok 1992. Wajda zrealizowa\u0142 w\u00f3wczas film pt. Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em> opowiadaj\u0105cyo powsta\u0144cach warszawskich. Obraz przeszed\u0142 bez wi\u0119kszego echa, natomiast prawdziw\u0105 furor\u0119 w\u015br\u00f3d widowni zrobi\u0142 sensacyjny film Psy<\/em> w re\u017cyserii W\u0142adys\u0142awa Pasikowskiego podejmuj\u0105cy temat transformacji ustrojowej i pr\u00f3by \u201eustawienia\u201d si\u0119 w nowej rzeczywisto\u015bci z punktu widzenia funkcjonariuszy komunistycznej S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n [26]<\/a> List ambasadora Ivana Gyurcsika do Andrzeja Wajdy z 18 pa\u017adziernika 2012 roku i odpowied\u017a re\u017cysera z 22 pa\u017adziernika 2012 roku. W tym wypadku by\u0142a to nie tyle odmowa, ile raczej zastosowanie uniku. 19 marca 2013 roku Wajda zapisa\u0142 w notesie: \u201ePostanowi\u0142em jecha\u0107 w tych dniach [tj. w czasie wizyty prezydenta \u00c1dera w Polsce] do Gda\u0144ska na zdj\u0119cia [do filmu Wa\u0142\u0119sa. Cz\u0142owiek z nadziei<\/em>], \u017ceby si\u0119 wykr\u0119ci\u0107, bo wysz\u0142o g\u0142upio, ale \u015bnieg le\u017cy, a dor\u00f3bki [s\u0105] sierpniowe!\u201d(fragment notesu, kt\u00f3ry nie zosta\u0142 uj\u0119ty w druku).<\/p>\n\n\n\n [27]<\/a> List kondolencyjny od premiera W\u0119gier Viktora Orb\u00e1na do Krystyny Zachwatowicz z 11 pa\u017adziernika 2016 roku (do\u0142\u0105czone t\u0142umaczenie na j\u0119zyk polski).<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
\n\n\n\n