W roku 2019 mija 450 lat od zawi\u0105zania unii lubelskiej, niezwykle wa\u017cnego aktu prawnego, kt\u00f3ry w istotny spos\u00f3b wp\u0142yn\u0105\u0142 na histori\u0119 Europy \u015brodkowo-wschodniej i narod\u00f3w j\u0105 zamieszkuj\u0105cych. W roku 1569 w Lublinie podj\u0119to decyzje, kt\u00f3re prowadzi\u0142y do powstania Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w \u2013 wielokulturowego, wieloj\u0119zykowego, wielowyznaniowego pa\u0144stwa, kt\u00f3rego spu\u015bcizna wsp\u00f3\u0142kszta\u0142towa\u0142a \u2013 z r\u00f3\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 i w r\u00f3\u017cnym stopniu \u2013 oblicze narod\u00f3w, kt\u00f3re dzi\u015b \u017cyj\u0105 na jego dawnym terytorium: Bia\u0142orusin\u00f3w, Litwin\u00f3w, Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w. Ten wp\u0142yw bywa\u0142 r\u00f3\u017cnie oceniany w poszczeg\u00f3lnych narodowych historiografiach i do dzisiaj pytanie o znaczenie unii lubelskiej potrafi wzbudza\u0107 gor\u0105ce dyskusje. Sk\u0142onno\u015b\u0107 do zajmowania stanowiska podyktowanego wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pojmowanym interesem politycznym jest w nas bardzo silna. Sejm, kt\u00f3ry uchwali\u0142 uni\u0119 polsko-litewsk\u0105 trwa\u0142 od stycznia do sierpnia 1569 i mia\u0142 bardzo burzliw\u0105 histori\u0119. Brak tu miejsca by wdawa\u0107 si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142y przebiegu obrad i precyzyjny kalendarz konkluzji. Trzeba jednak pokr\u00f3tce przypomnie\u0107, jak dosz\u0142o do tego wydarzenia.<\/p>\n\n\n\n
W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVI wieku Europa by\u0142a aren\u0105 wielu konflikt\u00f3w. Trwa\u0142a reformacja i toczy\u0142 si\u0119 ostry sp\u00f3r nowych wyzna\u0144 z katolicyzmem przeistaczaj\u0105cy si\u0119 w polityczn\u0105, a nawet militarn\u0105 konfrontacj\u0119. Anglia, Szkocja, Dania i Szwecja oficjalnie stan\u0119\u0142y po stronie protestanckiej. Niemcy, Francja, Polska i Litwa by\u0142y wewn\u0119trznie podzielone. Katolickie pozosta\u0142y Hiszpania i Portugalia i rozdrobnione na ma\u0142e pa\u0144stewka W\u0142ochy. Jednocze\u015bnie toczy\u0142a si\u0119 dynastyczna rywalizacja o europejsk\u0105 dominacj\u0119 mi\u0119dzy Habsburgami panuj\u0105cymi na tronie cesarskim i hiszpa\u0144skim a Walezjuszami prezentuj\u0105cymi aspiracje Francji. Cho\u0107 wiek szesnasty uznaje si\u0119 cz\u0119sto za epok\u0119 tworzenia pa\u0144stw scentralizowanych podlegaj\u0105cych silnej w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej, to w rzeczywisto\u015bci mapa polityczna Europy zabudowana by\u0142a przede wszystkim przez pa\u0144stwa o skomplikowanej strukturze wewn\u0119trznej i spajane g\u0142\u00f3wnie przez wi\u0119\u017a dynastyczn\u0105. Hiszpania jest w odniesieniu do tej epoki okre\u015bleniem w istocie umownym. Kr\u00f3l Filip II w rzeczywisto\u015bci panowa\u0142 nad odr\u0119bnymi kr\u00f3lestwami Kastylii i Aragonii oraz szeregiem innych pa\u0144stw, takich jak Niderlandy, Burgundia, Neapol, Sycylia, Sardynia, Ksi\u0119stwo Mediolanu itp. Rzesza Niemiecka by\u0142a konglomeratem mniejszych i wi\u0119kszych podmiot\u00f3w terytorialnych o znacznym stopniu niezale\u017cno\u015bci. Tak\u017ce \u201eimperium\u201d Habsburg\u00f3w austriackich sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z wielu pa\u0144stw o odr\u0119bnych systemach polityczno-ustrojowych \u2013 W\u0119gry, Czechy, Austria, Karyntia, Tyrol i mn\u00f3stwo mniejszych ksi\u0119stw, hrabstw i w\u0142adztw. Kr\u00f3l angielski panowa\u0142 tak\u017ce w Irlandii, kr\u00f3l du\u0144ski w Norwegii, kr\u00f3l szwedzki w Finlandii. Nawet jednolita pozornie Francja dzieli\u0142a si\u0119 na pays d\u2019\u00e9lections, czyli prowincje domeny kr\u00f3lewskiej administrowane bezpo\u015brednio oraz pays d\u2019\u00e9tats z silnymi instytucjami prowincjalnymi, b\u0119d\u0105cymi pozosta\u0142o\u015bci\u0105 niegdysiejszej odr\u0119bno\u015bci. Na tym tle uni\u0119 personaln\u0105 \u0142\u0105cz\u0105ca Koron\u0119 Kr\u00f3lestwa Polskiego i Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie uzna\u0107 mo\u017cna za zjawisko typowe.<\/p>\n\n\n\n
Oba kraje jeszcze pod koniec XIV wieku po\u0142\u0105czy\u0142 wsp\u00f3lny strategiczny interes \u2013 walka z ekspansywnym Zakonem Krzy\u017cackim. W XVI wieku Krzy\u017cak\u00f3w uda\u0142o si\u0119 ostatecznie pokona\u0107, cho\u0107 w spadku po nich pozosta\u0142o Ksi\u0119stwo Pruskie, b\u0119d\u0105ce lennem Polski. Nieco p\u00f3\u017aniej do upadku zacz\u0119\u0142o si\u0119 chyli\u0107 pa\u0144stwo Zakonu Kawaler\u00f3w Mieczowych (Inflanty, Livland), wcze\u015bniej krzy\u017cackich s\u0105siad\u00f3w i sojusznik\u00f3w. Tworzy\u0142a si\u0119 na skutek tego strefa geopolitycznej pr\u00f3\u017cni, kt\u00f3ra zmusi\u0142a do dzia\u0142ania wszystkie pobliskie pot\u0119gi. Szwecja, Dania, Prusy i przede wszystkim Moskwa zg\u0142osi\u0142y akces do wzi\u0119cia pod swoj\u0105 kontrol\u0119 niestabilnego terytorium. Panuj\u0105cy w Polsce i Litwie Zygmunt August uwa\u017ca\u0142 za\u015b, \u017ce tylko w\u0142\u0105czenie Inflant do jego dziedzin, jako autonomicznego terytorium mo\u017ce umocni\u0107 efekt stabilno\u015bci, za\u015b powodzenie ekspansji p\u00f3\u0142nocnych i wschodnich s\u0105siad\u00f3w, a zw\u0142aszcza Moskwy b\u0119dzie dla tej\u017ce stabilno\u015bci \u015bmiertelnym zagro\u017ceniem. Mia\u0142 przy tym ambicje silnego oparcia si\u0119 o Ba\u0142tyk i stworzenia \u201epa\u0144stwa morskiego\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Uznanie Moskwy Iwana IV Gro\u017anego za g\u0142\u00f3wnego przeciwnika strategicznego wynika\u0142o nie tylko z dokonania bilansu si\u0142 w sporze o Inflanty, ale przede wszystkim z ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 od oko\u0142o 200 lat rywalizacji mi\u0119dzy Wielkim Ksi\u0119stwem Moskiewskim i Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim o ziemie ruskie b\u0119d\u0105ce dziedzictwem dawnej Rusi Kijowskiej. W tym sporze po ponad 100 latach sukces\u00f3w Litw\u0119 od ko\u0144ca XV wieku spotyka\u0142y ju\u017c tylko pora\u017cki. Jej wschodnia granica cofn\u0119\u0142a si\u0119 z podmoskiewskich p\u00f3l do linii rzeki D\u017awiny, gdy w 1563 roku wojska Iwana Gro\u017anego zaj\u0119\u0142y Po\u0142ock. Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie znalaz\u0142o si\u0119 ju\u017c nie tyle w g\u0142\u0119bokiej defensywie, co w stanie zagro\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n
Zygmunt August by\u0142 przekonany, \u017ce wielkim wyzwaniom polityki mi\u0119dzynarodowej Korona i Wielkie Ksi\u0119stwo mog\u0105 sprosta\u0107 wy\u0142\u0105cznie razem, w \u015bcis\u0142ym sojuszu. Jednocze\u015bnie za\u015b rozwa\u017ca\u0142 niew\u0105tpliwie kwesti\u0119 ustrojowej przysz\u0142o\u015bci pa\u0144stw, kt\u00f3rymi w\u0142ada\u0142. Jak wiele innych konglomerat\u00f3w pa\u0144stw w Europie Polska i Litwa by\u0142y w\u00f3wczas dynastycznym zwi\u0105zkiem pa\u0144stw, kt\u00f3ry po \u015bmierci bezdzietnego m\u00f3g\u0142 si\u0119 \u0142atwo rozpa\u015b\u0107. Ostatni z Jagiellon\u00f3w rozumia\u0142 to zagro\u017cenie i dlatego postanowi\u0142 w miejsce dynastycznego zwi\u0105zku pa\u0144stw stworzy\u0107 jednolit\u0105 struktur\u0119 pa\u0144stwow\u0105, jak zdo\u0142a przetrwa\u0107 kryzys dynastyczny. Dlatego w sprawie unii polsko-litewskiej ze sceptyka sta\u0142 si\u0119 od pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVI wieku entuzjast\u0105. Jego korespondencja z przyjaci\u00f3\u0142mi i powinowatymi z Litwy Miko\u0142ajem \u201eCzarnym\u201d i Miko\u0142ajem \u201eRudym\u201d Radziwi\u0142\u0142ami dobrze ilustruje t\u0119 zmian\u0119 pogl\u0105d\u00f3w kr\u00f3la.<\/p>\n\n\n\n
Ostro\u017cna, ale konsekwentna polityka Zygmunta Augusta doprowadzi\u0142a w ko\u0144cu do zwo\u0142ania wsp\u00f3lnego polsko-litewskiego sejmu, kt\u00f3ry mia\u0142 zaj\u0105\u0107 si\u0119 uchwaleniem unii. Nie by\u0142o to proste przedsi\u0119wzi\u0119cie, poniewa\u017c pozycje wyj\u015bciowe g\u0142\u00f3wnych partner\u00f3w by\u0142y wzajemnie od siebie odleg\u0142e. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 reprezentant\u00f3w szlachty polskiej zgromadzonych w izbie poselskiej wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 senator\u00f3w d\u0105\u017cy\u0142a do \u015bcis\u0142ej unii, polegaj\u0105cej w\u0142a\u015bciwie na ca\u0142kowitym zlikwidowaniu odr\u0119bno\u015bci pa\u0144stwowej Litwy. Reprezentowani przez grup\u0119 mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w Litwini unii nie chcieli wcale i d\u0105\u017cyli do zachowania wszystkich atrybut\u00f3w suwerenno\u015bci, godz\u0105c si\u0119 jedynie na jak\u0105\u015b form\u0119 sojuszu wojskowego. Kr\u00f3l i wspieraj\u0105ca go grupa senator\u00f3w d\u0105\u017cyli do stworzenia pa\u0144stwa o charakterze federacyjnym, w kt\u00f3rym by\u0142by wsp\u00f3lny monarcha i wsp\u00f3lny sejm a jednocze\u015bnie zachowana odr\u0119bno\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych podmiot\u00f3w. Ta ostatnia opcja mia\u0142a powa\u017cne szanse na zdobycie sobie zwolennik\u00f3w tak\u017ce i na Litwie. Rozwi\u0105zanie kwestii polsko-litewskiej unii realnej mia\u0142o te\u017c otworzy\u0107 drog\u0119 do prawno-ustrojowego uregulowania statusu terytori\u00f3w b\u0119d\u0105cych spadkiem po Zakonie Kawaler\u00f3w Mieczowych \u2013 Inflant i Ksi\u0119stwa Kurlandii. Szlachta polska domaga\u0142a si\u0119 tak\u017ce podobnych rozstrzygni\u0119\u0107 w odniesieniu do tzw. Prus Kr\u00f3lewskich, kt\u00f3re uznawa\u0142y si\u0119 bardziej za jedno z pa\u0144stw kr\u00f3la, ni\u017c prowincj\u0119 kr\u00f3lestwa. A w trakcie sporu o uni\u0119 pojawi\u0142a si\u0119 jeszcze kwestia odr\u0119bnego statusu Wo\u0142ynia i Kijowszczyzny.<\/p>\n\n\n\n
Po trudnych pocz\u0105tkach sejmu w styczniu 1569 roku, w lutym dosz\u0142o do powa\u017cnego kryzysu wobec pog\u0142\u0119biaj\u0105cych si\u0119 r\u00f3\u017cnic zda\u0144 w sprawie unii. Noc\u0105 ostatniego dnia lutego delegacja litewska nieoczekiwanie dla kr\u00f3la i sejmu koronnego wyjecha\u0142a z Lublina, zrywaj\u0105c de facto negocjacje. Kr\u00f3l zademonstrowa\u0142 w\u00f3wczas swoj\u0105 determinacj\u0119 w d\u0105\u017ceniu do przeprowadzenia unii i og\u0142osi\u0142 w\u0142\u0105czenie do Korony Wo\u0142ynia (wraz z Brac\u0142awszczyzn\u0105) i Podlasia, kt\u00f3re do tego momentu nale\u017ca\u0142y do Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego. Podlasianie stosunkowo szybko pogodzili si\u0119 z t\u0105 decyzj\u0105 monarchy, natomiast Wo\u0142ynianie stawili op\u00f3r. Zjazd tamtejszej szlachty zorganizowany w ko\u0144cu marca 1569 roku dopu\u015bci\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zwi\u0105zku Wo\u0142ynia z Koron\u0105, ale na zasadzie umowy dwustronnej. Kr\u00f3l domaga\u0142 si\u0119 pos\u0142usze\u0144stwa, ale stopniowo pozycje stron zacz\u0119\u0142y si\u0119 do siebie zbli\u017ca\u0107, a w ostatecznym efekcie Wo\u0142ynianie otrzymali przywilej gwarantuj\u0105cy im znaczny zakres odr\u0119bno\u015bci. Oni te\u017c wyst\u0105pili z inicjatyw\u0105, by na podobnej zasadzie przy\u0142\u0105czono do Korony Kijowszczyzn\u0119, co zosta\u0142o zrealizowane.<\/p>\n\n\n\n
Przy\u0142\u0105czenie do Korony Wo\u0142ynia i Podlasia zosta\u0142o \u017ale przyj\u0119te na Litwie, ale sk\u0142oni\u0142o tamtejsz\u0105 elit\u0119 do powrotu do negocjacji w sprawie unii. \u201ePanowie rada\u201d mieli nadziej\u0119, \u017ce porozumienie w sprawie unii doprowadzi do wycofania decyzji w sprawie Wo\u0142ynia i Podlasia, ale nadzieje te okaza\u0142y si\u0119 p\u0142onne. Zygmunt August by\u0142 stanowczy. W czerwcu trwa\u0142y w Lublinie rozmowy o ostatecznym kszta\u0142cie unii i 1 lipca zosta\u0142a ona wreszcie zawarta. Uregulowano tak\u017ce sprawy Prus Kr\u00f3lewskich, Inflant i Kurlandii. W czasie sejmu ho\u0142dy lenne z\u0142o\u017cyli kr\u00f3lowi ksi\u0105\u017c\u0119 pruski Albrecht Fryderyk i hospodar Mo\u0142dawii Bogdan Lapusneanu.<\/p>\n\n\n\n
Zygmunt August i sejm polsko-litewski odbyty w Lublinie w 1569 roku utworzyli Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w. W tej litewsko-polskiej federacji wsp\u00f3lny by\u0142 w\u0142adca i sejm. Oddzielne za\u015b pozostawa\u0142y skarb, wojsko, urz\u0119dy centralne, system prawa s\u0105dowego i j\u0119zyk urz\u0119dowy. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce powstanie nowego pa\u0144stwa nie zlikwidowa\u0142o dw\u00f3ch istniej\u0105cych wcze\u015bniej. Status autonomiczny w zwi\u0105zku z obiema cz\u0119\u015bciami Rzeczypospolitej zyskiwa\u0142y Inflanty, przy\u0142\u0105czone zar\u00f3wno do Polski jak do Litwy. W granicach Korony Kr\u00f3lestwa Polskiego istnia\u0142a od 1569 autonomia Kijowszczyzny, Wo\u0142ynia i Brac\u0142awszczyzny posiadaj\u0105ca w\u0142asny j\u0119zyk urz\u0119dowy i odr\u0119bny system prawa s\u0105dowego. Znaczna doz\u0119 odr\u0119bno\u015bci zachowa\u0142y te\u017c Prusy Kr\u00f3lewskie (np.. udzia\u0142 miast w sejmikach). W czasie sejmu lubelskiego uregulowano status Kurlandii, kt\u00f3ra zosta\u0142a ksi\u0119stwem lennym Rzeczypospolitej. Odby\u0142 si\u0119 te\u017c w\u00f3wczas ho\u0142d lenny ksi\u0119cia Albrechta Fryderyka Hohenzollerna, kt\u00f3ry potwierdzi\u0142 zale\u017cno\u015b\u0107 lenn\u0105 Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych od pa\u0144stwa polsko-litewskiego.<\/p>\n\n\n\n
Sejm unijny ustanowi\u0142 zatem pewien porz\u0105dek polityczno-ustrojowy obejmuj\u0105cy wielkie przestrzenie Europy \u015brodkowo-wschodniej. Porz\u0105dek oparty na wsp\u00f3\u0142istnieniu i wsp\u00f3\u0142pracy wielu podmiot\u00f3w o r\u00f3\u017cnych charakterystykach etniczno-kulturowych i wyznaniowych, chroniony przez wypracowany w Polsce system polityczny zwany czasem demokracj\u0105 szlacheck\u0105 a czasem – chyba bardziej precyzyjnie \u2013 monarchi\u0105 mieszan\u0105. W ka\u017cdym razie by\u0142 to ustr\u00f3j zapewniaj\u0105cy sejmowi i sejmikom znaczny wp\u0142yw na rz\u0105dzenie pa\u0144stwem, a przez to gwarantuj\u0105cy lokalnym samorz\u0105dom szlacheckim znaczny zakres samodzielno\u015bci. Z punktu widzenia szlachcica Rzeczpospolita by\u0142a krajem wolno\u015bci. Najbardziej popularny w owych czasach \u201epublicysta\u201d \u2013 Stanis\u0142aw Orzechowski ujmowa\u0142 to entuzjastycznie: \u201ePolak zawsze weso\u0142ym w kr\u00f3lestwie swem jest! \u015apiewa, ta\u0144cuje swobodnie, nie maj\u0105c na sobie niewolnego obowi\u0105zku \u017cadnego\u201d Tak pojmowan\u0105 atrakcyjno\u015b\u0107 swego systemu mia\u0142a szlachta polska do zaoferowania partnerom w roku 1569. Litwini w danym momencie raczej kontestowali zawi\u0105zanie unii. Dopiero z czasem zacz\u0119li \u2013 zw\u0142aszcza szlachta \u015brednia \u2013 docenia\u0107 zalety \u201epolskich wolno\u015bci\u201d. Wo\u0142y\u0144scy i kijowscy Rusini doceniali sw\u00f3j specjalny status, kt\u00f3ry uznali za post\u0119p w por\u00f3wnaniu do epoki litewskiej. W czasie pierwszego bezkr\u00f3lewia stanowczo sprzeciwili si\u0119 wi\u0119c planom ponownego przy\u0142\u0105czenia ich do Litwy. Najmniejszy by\u0142 polityczny zysk szlachty inflanckiej, bowiem trwaj\u0105ce i przed\u0142u\u017caj\u0105ce si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 dzia\u0142ania wojenne na jej terenach uniemo\u017cliwi\u0142y tu w praktyce \u201eekspansj\u0119 ustrojow\u0105\u201d Rzeczypospolitej.<\/p>\n\n\n\n
dr hab. Henryk Litwin<\/strong><\/p>\n\n\n\n (Uniwersytet Warszawski, Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP)<\/strong><\/p>\n\n\n\n [1] Stanis\u0142awa Orzechowskiego polskie dialogi polityczne (Rozmowa oko\u0142o egzekucjej i Quincunx) 1563-1564<\/em>, wyd. J. \u0141o\u015b, S. Kot., Krak\u00f3w 1919, s. 235.<\/p>\n\n\n\n [2] Stanis\u0142awa Orzechowskiego polskie dialogi polityczne (Rozmowa oko\u0142o egzekucjej i Quincunx) 1563-1564<\/em>, wyd. J. \u0141o\u015b, S. Kot., Krak\u00f3w 1919, s. 235.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W roku 2019 mija 450 lat od zawi\u0105zania unii lubelskiej, niezwykle wa\u017cnego aktu prawnego, kt\u00f3ry w istotny spos\u00f3b wp\u0142yn\u0105\u0142 na histori\u0119 Europy \u015brodkowo-wschodniej i narod\u00f3w j\u0105 zamieszkuj\u0105cych. W roku 1569 w Lublinie podj\u0119to decyzje, kt\u00f3re prowadzi\u0142y do powstania Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w \u2013 wielokulturowego, wieloj\u0119zykowego, wielowyznaniowego pa\u0144stwa, kt\u00f3rego spu\u015bcizna wsp\u00f3\u0142kszta\u0142towa\u0142a \u2013 z r\u00f3\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 i w […]<\/p>\n","protected":false},"author":134,"featured_media":4205,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"inline_featured_image":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[342],"tags":[],"class_list":["post-4206","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-unia-lubelska-pl"],"yoast_head":"\n