{"id":3305,"date":"2020-08-31T08:36:09","date_gmt":"2020-08-31T06:36:09","guid":{"rendered":"https:\/\/instytutpolski.pl\/petersburg\/?p=3305"},"modified":"2020-11-06T11:38:15","modified_gmt":"2020-11-06T10:38:15","slug":"dzien-solidarnosci-i-wolnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/instytutpolski.pl\/petersburg\/pl\/2020\/08\/31\/dzien-solidarnosci-i-wolnosci\/","title":{"rendered":"Dzie\u0144 Solidarno\u015bci i Wolno\u015bci"},"content":{"rendered":"\n

W opinii mi\u0119dzynarodowej lato 1980 roku nie zapowiada\u0142o zbyt wielkich zmian. Trwa\u0142a sowiecka ofensywa w Afganistanie, a przyw\u00f3dcy \u015bwiata zachodniego nie potrafili znale\u017a\u0107 skutecznej odpowiedzi na rozszerzanie wp\u0142yw\u00f3w Kremla w \u015bwiecie. Jedyn\u0105 nadziej\u0105 by\u0142a ideologia praw cz\u0142owieka. ZSRR milcz\u0105co uzna\u0142 j\u0105 w \u201etrzecim koszyku\u201d aktu ko\u0144cowego KBWE z Helsinek, ale w praktyce ca\u0142kowicie j\u0105 ignorowa\u0142. Podczas gdy w bloku sowieckim obowi\u0105zywa\u0142a \u201edoktryna Bre\u017cniewa\u201d, czyli gotowo\u015b\u0107 u\u017cycia przez Kreml si\u0142y w obronie swej kontroli kraj\u00f3w satelickich, w Polsce dosz\u0142o do ogromnej fali strajk\u00f3w. Bezpo\u015bredni\u0105 ich przyczyn\u0105 by\u0142o drastyczne pogorszenie si\u0119 po\u0142o\u017cenia materialnego ludno\u015bci, a po\u015bredni\u0105 \u2013 katastrofa gospodarcza wywo\u0142ana przez fataln\u0105 polityk\u0119 w\u0142adz i ideowe bankructwo systemu komunistycznego, szczeg\u00f3lnie widoczne w zestawieniu z przekazem moralnym, jakim by\u0142y wyb\u00f3r kard. Karola Wojty\u0142y na papie\u017ca w pa\u017adzierniku 1978 roku i jego pielgrzymka do Polski w czerwcu 1979 roku. Istnia\u0142y tu tak\u017ce silne zal\u0105\u017cki opozycji demokratycznej, kt\u00f3re mog\u0142y wesprze\u0107 protestuj\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n

Wobec ogromnej skali protestu sparali\u017cowana swoj\u0105 nieudolno\u015bci\u0105 ekipa Edwarda Gierka zdecydowa\u0142a si\u0119 pod koniec sierpnia 1980 roku podpisa\u0107 ze strajkuj\u0105cymi porozumienia w Gda\u0144sku, Szczecinie i na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, w kt\u00f3rych zawarta by\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 powo\u0142ania do \u017cycia niezale\u017cnych od w\u0142adz komunistycznych zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. W\u0142adze liczy\u0142y, \u017ce strajkuj\u0105cy nie zdo\u0142aj\u0105 si\u0119 skutecznie zorganizowa\u0107 w skali kraju, ale si\u0119 zawiod\u0142y. Na zje\u017adzie komitet\u00f3w strajkowych w Gda\u0144sku w dniu 17 wrze\u015bnia 1980 roku zwyci\u0119\u017cy\u0142 swoisty geniusz improwizacyjny Polak\u00f3w i powo\u0142ano do \u017cycia jeden og\u00f3lnopolski Niezale\u017cny Samorz\u0105dny Zwi\u0105zek Zawodowy \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pod wp\u0142ywem kryzysu ekipa Gierka ust\u0105pi\u0142a, w partyjnych szeregach zapanowa\u0142a dezorientacja, a na szczytach partyjnych rozgorza\u0142a walka o w\u0142adz\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 kierownictwa rozumia\u0142a, \u017ce potrzebne s\u0105 zasadnicze zmiany w sposobie rz\u0105dzenia, jednak silna by\u0142a tak\u017ce grupa \u201etwardog\u0142owych\u201d, d\u0105\u017c\u0105ca do konfrontacji z nowymi elitami zwi\u0105zkowymi i wspierana przez Kreml, gdzie nie wyobra\u017cano sobie niezale\u017cnych zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. W systemie komunistycznym, opartym na rzekomych rz\u0105dach \u201eklasy robotniczej\u201d, niezale\u017cne od nich zwi\u0105zki zawodowe by\u0142y ideologiczn\u0105 herezj\u0105. W grudniu 1980 roku na szczycie Uk\u0142adu Warszawskiego w Moskwie gro\u017cono nowemu szefowi partii, Stanis\u0142awowi Kani, interwencj\u0105 zbrojn\u0105. Minister obrony gen. Wojciech Jaruzelski nakaza\u0142 opracowanie planu wprowadzenia stanu wojennego przez specjalny zesp\u00f3\u0142 Sztabu Generalnego WP. Tymczasem licz\u0105c na zm\u0119czenie i zniech\u0119cenie robotnik\u00f3w, w\u0142adze prowokowa\u0142y kolejne strajki.<\/p>\n\n\n\n

W latach 1980\u201381 sytuacja gospodarcza stale si\u0119 pogarsza\u0142a. Drastycznie spad\u0142 doch\u00f3d narodowy i zmniejszy\u0142y si\u0119 inwestycje, co wr\u00f3\u017cy\u0142o z\u0142\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Propaganda t\u0142umaczy\u0142a katastrof\u0119 wp\u0142ywem strajk\u00f3w, ale by\u0142 on marginalny, gdy\u017c znacznie d\u0142u\u017csze by\u0142y przerwy w pracy spowodowane hamulcami komunistycznej gospodarki \u201eniedobor\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W lutym 1981 roku na Kremlu zdecydowano o przeprowadzeniu w Polsce manewr\u00f3w Uk\u0142adu Warszawskiego pod kryptonimem \u201eSojuz 81\u201d, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o \u0142atwo przekszta\u0142ci\u0107 w operacj\u0119 wojskow\u0105 na terenie ca\u0142ej Polski, a gen. Jaruzelski obj\u0105\u0142 funkcj\u0119 premiera. Trzy dni po rozpocz\u0119ciu manewr\u00f3w \u201eSojuz 81\u201d zaproszeni na sesj\u0119 Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy trzej dzia\u0142acze \u201eSolidarno\u015bci\u201d zostali pobici przez milicj\u0119 w sali obrad. W\u0142adze \u201eSolidarno\u015bci\u201d za\u017c\u0105da\u0142y wyja\u015bnienia sprawy i zapowiedzia\u0142y strajk ostrzegawczy, a na 31 marca 1981 roku \u2013 strajk generalny w przypadku braku reakcji w\u0142adz. Manewry \u201eSojuz 81\u201d przed\u0142u\u017cono bezterminowo. 27 marca odby\u0142 si\u0119 czterogodzinny powszechny strajk ostrzegawczy, jeden z najwi\u0119kszych w historii ruchu zawodowego. Masowo\u015b\u0107 strajku musia\u0142a zrobi\u0107 wra\u017cenie na w\u0142adzach. Mimo to Kreml nadal wywiera\u0142 pot\u0119\u017cn\u0105 presj\u0119 na w\u0142adze polskie. Sytuacja by\u0142a bardzo gro\u017ana. Wieczorem 30 marca kierownictwo \u201eSolidarno\u015bci\u201d i w\u0142adze podpisa\u0142y w Warszawie porozumienie. W zamian za obietnic\u0119 wyja\u015bnienia prowokacji bydgoskiej negocjatorzy zwi\u0105zku zgodzili si\u0119 odwo\u0142a\u0107 strajk. 3 kwietnia Kania i Jaruzelski spotkali si\u0119 w Brze\u015bciu z przedstawicielami Kremla, uzgadniaj\u0105c warunki zako\u0144czenia manewr\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Nastr\u00f3j niepokoju wzmog\u0142y zamach na papie\u017ca Jana Paw\u0142a II w dniu 13 maja 1981 roku, a tak\u017ce \u015bmier\u0107 prymasa Stefana Wyszy\u0144skiego pod koniec tego miesi\u0105ca. Wiosn\u0105 trwa\u0142a kampania przed nadzwyczajnym zjazdem partii. Pocz\u0105tkowo w wyborach delegat\u00f3w wygrywali kandydaci bliscy \u201eSolidarno\u015bci\u201d, tote\u017c Kreml wystosowa\u0142 do polskiego kierownictwa list z ostrze\u017ceniem przed \u201ekontrrewolucj\u0105\u201d. Jednocze\u015bnie grupa \u201etwardog\u0142owych\u201d zaatakowa\u0142a kierownictwo partyjne za niezdecydowanie w walce z \u201eSolidarno\u015bci\u0105\u201d. Odt\u0105d kandydaci bliscy \u201eSolidarno\u015bci\u201d przepadali ju\u017c w wyborach delegat\u00f3w. W wyniku IX Zjazdu w po\u0142owie lipca 1981 roku do w\u0142adz partii dostali si\u0119 ma\u0142o znani figuranci, ale trzon kierownictwa utrzymali Kania i Jaruzelski. Wzros\u0142o znaczenie wojska i bezpiecze\u0144stwa w kierownictwie.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec sierpnia 1981 roku \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d liczy\u0142a ju\u017c 9,5 mln cz\u0142onk\u00f3w, b\u0119d\u0105c najwi\u0119ksz\u0105 organizacj\u0105 w dziejach Polski. 5 wrze\u015bnia rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 I zjazd zwi\u0105zku. Jednym z najwa\u017cniejszych dokument\u00f3w pierwszej cz\u0119\u015bci zjazdu by\u0142o \u201ePos\u0142anie do ludzi pracy Europy Wschodniej\u201d, w kt\u00f3rym zwi\u0105zek zach\u0119ca\u0142 robotnik\u00f3w innych kraj\u00f3w bloku sowieckiego do p\u00f3j\u015bcia w polskie \u015blady. Propaganda rz\u0105dowa zareagowa\u0142a na \u201ePos\u0142anie\u201d histerycznie. Partyjni \u201etwardog\u0142owi\u201d parli do konfrontacji. Kania opiera\u0142 si\u0119 jeszcze przed u\u017cyciem si\u0142y przeciw \u201eSolidarno\u015bci\u201d, ale 18 pa\u017adziernika zrezygnowa\u0142 z funkcji I sekretarza, kt\u00f3r\u0105 obj\u0105\u0142 Jaruzelski. Zjednoczy\u0142 on w ten spos\u00f3b w swym r\u0119ku kierownictwo partii, rz\u0105du i wojska.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec pa\u017adziernika 1981 r. ponownie wzros\u0142a fala strajk\u00f3w, w tym tak\u017ce akcji nieuzgodnionych z kierownictwem \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Wiele z nich rozpoczynano na skutek kolejnych prowokacji. Spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o wym\u0119czone kryzysem, niepewno\u015bci\u0105 i konfliktami, tote\u017c wys\u0142anie w teren wojskowych grup operacyjnych zosta\u0142o na og\u00f3\u0142 przyj\u0119te jako pr\u00f3ba zaprowadzenia porz\u0105dku, a nie test sprawno\u015bci wojska w opanowaniu spo\u0142ecze\u0144stwa. Wprowadzony przez gen. Jaruzelskiego w grudniu 1981 roku stan wojenny tylko odwlek\u0142 upadek systemu na osiem lat.<\/p>\n\n\n\n

Szesna\u015bcie miesi\u0119cy \u201eSolidarno\u015bci\u201d pokaza\u0142o, \u017ce Polacy gotowi s\u0105 do podj\u0119cia budowy suwerennego i demokratycznego pa\u0144stwa, ale zwi\u0105zek dzia\u0142a\u0142 w niesprzyjaj\u0105cych warunkach geopolitycznych. Kreml grozi\u0142 interwencj\u0105, a pa\u0144stwa zachodnie, cho\u0107 zainteresowane \u201eSolidarno\u015bci\u0105\u201d, nie by\u0142y ch\u0119tne do czynnego wsparcia polskiej odnowy, a nawet obawia\u0142y si\u0119, \u017ce zdestabilizuje ona porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy.<\/p>\n\n\n\n

To jednak \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d sta\u0142a si\u0119 zal\u0105\u017ckiem upadku komunizmu i zmian w globalnym uk\u0142adzie si\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Wojciech Roszkowski \u2013 profesor zwyczajny nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki, profesor Instytutu Studi\u00f3w Politycznych PAN. Przewodnicz\u0105cy rady Muzeum Historii Polski. Autor publikacji na temat historii Polski XX wieku. Pose\u0142 do Parlamentu Europejskiego VI kadencji. Kawaler Orderu Or\u0142a Bia\u0142ego<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tekst publikowany r\u00f3wnolegle w polskim miesi\u0119czniku \u201eWszystko Co Najwa\u017cniejsze\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n