Historia to \u017cywio\u0142 okrutnej ironii. Nied\u0142ugo po tym, jak idea republikanizmu osi\u0105gn\u0119\u0142a w I Rzeczypospolitej pe\u0142n\u0105 dojrza\u0142o\u015b\u0107, nast\u0105pi\u0142o za\u0142amanie, a nasza ojczyzna znikn\u0119\u0142a z mapy \u015bwiata.<\/p>\n
Ustawa rz\u0105dowa z dnia 3 maja 1791 roku zosta\u0142a uchwalona \u201ew chwili, kt\u00f3ra nas samym sobie zwr\u00f3ci\u0142a\u201d \u2013 jak czytamy w poprzedzaj\u0105cej Konstytucj\u0119 Preambule<\/em>. W burzliwym czasie rozbior\u00f3w nasi przodkowie stan\u0119li przed pytaniem o w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 dali, przez dwie\u015bcie trzydzie\u015bci lat nie straci\u0142a na aktualno\u015bci. Jeszcze w XXI wieku okre\u015bla to, kim jeste\u015bmy.<\/p>\n Nie jeste\u015bmy przecie\u017c ani Wschodem Zachodu, ani Zachodem Wschodu. Polska le\u017cy w samym sercu Europy. Nie znajdujemy si\u0119 ani w wymy\u015blonej Europie Wschodniej francuskich filozof\u00f3w, ani w Mitteleuropie <\/em>niemieckich ministr\u00f3w. Mamy w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, kt\u00f3ra rozwija si\u0119 od tysi\u0105ca lat. Wiedzieli o tym autorzy Konstytucji 3 maja \u2013 nasi ojcowie za\u0142o\u017cyciele \u2013 \u0142\u0105cz\u0105c oryginaln\u0105 my\u015bl polityczn\u0105 epoki o\u015bwiecenia z tradycjami silnie zakorzenionymi w naszej kulturze politycznej ju\u017c od kilkuset lat.<\/p>\n Demokracja to ustr\u00f3j ludzi wolnych. Jej dzieje w Polsce si\u0119gaj\u0105 XV wieku. Jak w Anglii istnia\u0142y Wielka Karta Swob\u00f3d (1215) oraz Habeas Corpus Act <\/em>(1679), tak w Polsce istnia\u0142a zasada Neminem captivabimus <\/em>(1433). Te akty prawne przyznawa\u0142y wolno\u015bci, kt\u00f3re w tamtym czasie nie by\u0142y znane nigdzie indziej. Polska nie jest \u201em\u0142od\u0105 demokracj\u0105\u201d, lecz jedn\u0105 z najstarszych demokracji w nowo\u017cytnej Europie \u2013 starsz\u0105 siostr\u0105, a nie c\u00f3rk\u0105 innych demokracji europejskich. I Rzeczpospolita o\u017cywi\u0142a tradycje republika\u0144skie, kt\u00f3re narodzi\u0142y si\u0119 w staro\u017cytnym Rzymie.<\/p>\n 3 maja 1791 roku Polska sta\u0142a si\u0119 kolebk\u0105 konstytucjonalizmu w Europie kontynentalnej. U schy\u0142ku XVIII wieku by\u0142a wysp\u0105 wolno\u015bci, otoczon\u0105 morzem absolutyzmu. Jego wzburzone fale osi\u0105gn\u0119\u0142y apogeum w XX-wiecznych totalitaryzmach, kt\u00f3re zebra\u0142y krwawe \u017cniwo. Zar\u00f3wno totalitaryzm, jak i absolutyzm od zawsze by\u0142y obce naszej kulturze politycznej.<\/p>\n Je\u017celi wraz z chrztem Polski stali\u015bmy si\u0119 narodem, to 3 maja 1791 roku stali\u015bmy si\u0119 nim we wsp\u00f3\u0142czesnym znaczeniu tego s\u0142owa. Uchwalona w tamtym dniu Konstytucja jest nie tylko aktem prawnym, dokumentem historycznym, ale r\u00f3wnie\u017c dowodem naszej to\u017csamo\u015bci. To\u017csamo\u015b\u0107 ta opiera si\u0119 na trzech podstawach: prawie, wolno\u015bci i chrze\u015bcija\u0144stwie. Tym samym warto\u015bciom pragniemy podporz\u0105dkowa\u0107 nasze \u017cycie zbiorowe dzisiaj i jutro.<\/p>\n W Konstytucji 3 maja tkwi pra\u017ar\u00f3d\u0142o zar\u00f3wno p\u00f3\u017aniejszego czynu niepodleg\u0142o\u015bciowego, jak i idei, z kt\u00f3rej zrodzi\u0142a si\u0119 \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Polak jest przede wszystkim cz\u0142owiekiem wolnym. Nawet w czasach, gdy nasi przodkowie tracili wolno\u015b\u0107 zewn\u0119trzn\u0105, w g\u0142\u0119bi serca zachowali wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105. Tak by\u0142o pod zaborami. Tak by\u0142o te\u017c p\u00f3\u017aniej, gdy na nasz\u0105 ojczyzn\u0119 pad\u0142 z\u0142owrogi cie\u0144 \u017celaznej kurtyny. \u015awiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci \u2013 polskiej, a przez to europejskiej \u2013 sprawi\u0142a, \u017ce wzorzec homo sovieticus<\/em> pozosta\u0142 obcy dla przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci Polak\u00f3w.<\/p>\n W historii Polski rok 1791 by\u0142 to annus mirabilis<\/em>, cudowny rok, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 \u201elegaln\u0105 rewolucj\u0119\u201d, mo\u017cliw\u0105 jedynie w naszej ojczy\u017anie. Rewolucj\u0119, kt\u00f3ra dokona\u0142a si\u0119 przez Sejm, nie za\u015b przez krwawy przewr\u00f3t polityczny, wojn\u0119 domow\u0105 lub kr\u00f3lob\u00f3jstwo. Mo\u017cemy by\u0107 dumni z naszej historii. Jest ona nie tylko opowie\u015bci\u0105 o zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, lecz moralnym zobowi\u0105zaniem, kt\u00f3re wi\u0105\u017ce nas po wszystkie czasy.<\/p>\n Wzmacniaj\u0105c fundamenty pa\u0144stwa i prawa, Konstytucja 3 maja chroni\u0142a r\u00f3wnocze\u015bnie wolno\u015b\u0107 jednostki. Wyra\u017anie odr\u00f3\u017cni\u0142a wolno\u015b\u0107 od samowoli czy te\u017c anarchii, kt\u00f3rej symbolem sta\u0142o si\u0119 liberum veto<\/em> w ostatnim stuleciu istnienia I Rzeczypospolitej. Tylko silne pa\u0144stwo mo\u017ce zapewni\u0107 wolno\u015b\u0107 swoim obywatelom. Nie ma zatem wolno\u015bci bez odpowiedzialno\u015bci za w\u0142asne pa\u0144stwo.<\/p>\n Ustawa rz\u0105dowa z 3 maja podzieli\u0142a w\u0142adz\u0119 publiczn\u0105 na prawodawcz\u0105, wykonawcz\u0105 i s\u0105downicz\u0105. Zasad\u0119 tr\u00f3jpodzia\u0142u w\u0142adz \u2013 postulowan\u0105 przez Karola Monteskiusza i Johna Locke\u2019a \u2013 autorzy Konstytucji uzupe\u0142nili zasad\u0105 suwerenno\u015bci narodu, kt\u00f3ra g\u0142osi, \u017ce \u201e[w]szelka w\u0142adza spo\u0142eczno\u015bci ludzkiej pocz\u0105tek sw\u00f3j bierze z woli narodu\u201d. W\u0142adza, kt\u00f3ra nie s\u0142u\u017cy narodowi, traci swoj\u0105 legitymacj\u0119. Dotyczy to tak samo w\u0142adzy prawodawczej i wykonawczej, jak s\u0105downiczej. To wa\u017cna lekcja, kt\u00f3rej udziela nam historia.<\/p>\n Konstytucja 3 maja nie znios\u0142a wprawdzie podda\u0144stwa, lecz utorowa\u0142a drog\u0119 ku emancypacji ludu. Jeden z jej artyku\u0142\u00f3w tytu\u0142uje ch\u0142op\u00f3w ju\u017c \u201ew\u0142o\u015bcianami\u201d, a nie \u201epoddanymi\u201d. Gwarantuje zarazem, \u017ce ka\u017cdy, \u201ejak tylko stanie nog\u0105 na ziemi polskiej, wolnym jest zupe\u0142nie u\u017cy\u0107 przemys\u0142u swojego, jak i gdzie chce\u201d. W naszych dziejach by\u0142 to moment prze\u0142omowy. Do tej pory nar\u00f3d by\u0142 to\u017csamy ze szlacht\u0105. U schy\u0142ku XVIII wieku polska to\u017csamo\u015b\u0107 zosta\u0142a okre\u015blona na nowo. Polakiem m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 ka\u017cdy, kto kocha\u0142 Polsk\u0119 i by\u0142 gotowy dla niej \u017cy\u0107, bez wzgl\u0119du na swoje pochodzenie spo\u0142eczne lub etniczne. Dlatego polski patriotyzm nie ma nic wsp\u00f3lnego z nacjonalizmem w wydaniu niemieckim, kt\u00f3ry najpotworniejsz\u0105 posta\u0107 przybra\u0142 w III Rzeszy.<\/p>\n Konstytucja 3 maja potwierdzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c wolno\u015b\u0107 religijn\u0105, kt\u00f3r\u0105 mogli cieszy\u0107 si\u0119 obywatele I Rzeczypospolitej. Ju\u017c pod koniec XVI w. Polska sta\u0142a si\u0119 oaz\u0105 wolno\u015bci religijnej w Europie. Demokracja jest tak cenna, poniewa\u017c stanowi jedyny ustr\u00f3j, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek jest obywatelem, a nie poddanym. Pami\u0119tajmy, \u017ce idea godno\u015bci osoby i jej wolno\u015bci wyrasta z chrze\u015bcija\u0144skich korzeni naszej cywilizacji. Nie mo\u017cemy zapomnie\u0107 o warto\u015bciach, kt\u00f3re przekazuje nam Ewangelia. W przeciwnym razie s\u0142owa takie jak \u201edemokracja\u201d i \u201ekonstytucja\u201d utrac\u0105 swoje znaczenie, staj\u0105c si\u0119 pustymi has\u0142ami, kt\u00f3re znajduj\u0105 fa\u0142szywych obro\u0144c\u00f3w. O tym r\u00f3wnie\u017c ucz\u0105 nas polscy ojcowie za\u0142o\u017cyciele.<\/p>\n Nied\u0142ugo potem nasza historia straci\u0142a swoj\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107, a Polska przesta\u0142a istnie\u0107. Jedno z hase\u0142, kt\u00f3re nios\u0142y si\u0119 po Warszawie w przededniu wspania\u0142ej rewolucji 3 maja, brzmia\u0142o: \u201eje\u017celi szlachectwo jest uszcz\u0119\u015bliwieniem narodu, nobilitujmy ca\u0142y nar\u00f3d\u201d. W istocie wyra\u017ca\u0142o ono \u015bmia\u0142e marzenie o powszechnym prawie wyborczym, o kt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwa na ca\u0142ym \u015bwiecie mia\u0142y walczy\u0107 w XIX i XX wieku. Polska znajdowa\u0142a si\u0119 w awangardzie wolno\u015bci. Ten polski sen zosta\u0142 jednak gwa\u0142townie przerwany przez absolutystyczne mocarstwa, kt\u00f3re ros\u0142y w si\u0142\u0119 na Wschodzie i Zachodzie.<\/p>\n 24 lutego 2022 roku przypomnia\u0142 nam, \u017ce wolno\u015b\u0107 nie jest dana raz na zawsze. \u201eCen\u0105 wolno\u015bci jest nieustanne czuwanie \u2013 wsz\u0119dzie\u201d, rzek\u0142 Thomas Jefferson, jeden z ojc\u00f3w za\u0142o\u017cycieli Stan\u00f3w Zjednoczonych. Stawk\u0105 w wojnie, kt\u00f3ra toczy si\u0119 za wschodni\u0105 granic\u0105 naszej ojczyzny, jest nie tylko nasza wolno\u015b\u0107, ale i to\u017csamo\u015b\u0107. To, czy wci\u0105\u017c b\u0119dziemy Polakami, gdy up\u0142ynie kolejnych dwie\u015bcie trzydzie\u015bci, a nawet tysi\u0105c lat.<\/p>\n Losy Konstytucji 3 maja daj\u0105 nam jeszcze jedn\u0105 lekcj\u0119. Tylko pa\u0144stwo narodowe \u2013 a nie ponadpa\u0144stwowa federacja \u2013 mo\u017ce by\u0107 rzetelnym gwarantem wolno\u015bci dla swoich obywateli. Gdy Polska znikn\u0119\u0142a z mapy, stracili\u015bmy nasz\u0105 wolno\u015b\u0107, a odzyskali\u015bmy j\u0105 dopiero wraz z niepodleg\u0142o\u015bci\u0105. Czym by\u0142aby Europa bez tworz\u0105cych j\u0105 narod\u00f3w? Europa b\u0119dzie istnie\u0107 tylko wtedy, gdy przetrwaj\u0105 jej narody. Jedynie jako wsp\u00f3lnota solidarnych pa\u0144stw narodowych, kt\u00f3re nawzajem szanuj\u0105 swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107, Unia Europejska zachowa polityczn\u0105 i moraln\u0105 si\u0142\u0119, by stawi\u0107 czo\u0142a imperializmowi Rosji i jej \u201eczerwonym carom\u201d. A czekaj\u0105 nas r\u00f3wnie\u017c inne wyzwania. Uk\u0142ad si\u0142 na \u015bwiecie mo\u017ce zmieni\u0107 si\u0119 na naszych oczach. Zw\u0142aszcza w tak niespokojnych czasach musimy \u015bwiadomie i odpowiedzialnie kszta\u0142towa\u0107 w\u0142asn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n To w\u0142a\u015bnie dziedzictwo Konstytucji 3 maja, o kt\u00f3rym nigdy nie mo\u017cemy zapomnie\u0107.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Mateusz Morawiecki<\/p>\n