Wrzesie\u0144 to miesi\u0105c zajmuj\u0105cy szczeg\u00f3lne miejsce w pami\u0119ci i \u015bwiadomo\u015bci historycznej Polak\u00f3w. To czas refleksji nad dramatycznymi do\u015bwiadczeniami narodu polskiego w XX w., czas dw\u00f3ch rocznic, kt\u00f3rych obchody przypominaj\u0105 nam o tym, jak kruche s\u0105 cz\u0119sto podstawy naszego spokojnego, codziennego \u017cycia, jak wa\u017cna jest czujno\u015b\u0107 w obliczu rosn\u0105cych imperialnych ambicji zewn\u0119trznych wrog\u00f3w i jak wielka jest warto\u015b\u0107 samodzielnego bytu pa\u0144stwowego, zdolno\u015bci do obrony tego, co w naszym \u017cyciu najwa\u017cniejsze \u2013 naszych rodzin, dorobku pokole\u0144; \u017cycia i wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Rankiem 1 wrze\u015bnia 1939 r. zrzucone z niemieckich samolot\u00f3w bomby unicestwi\u0142y wielu\u0144ski szpital Wszystkich \u015awi\u0119tych, a nast\u0119pnie olbrzymi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Wielunia \u2013 pozbawionego strategicznego znaczenia miasteczka, kt\u00f3rego zniszczenie stanowi\u0142o pierwsz\u0105 ods\u0142on\u0119 II wojny \u015bwiatowej. By\u0142a to zarazem zapowied\u017a charakteru tej wojny \u2013 bezgranicznego, totalnego barbarzy\u0144stwa naje\u017ad\u017ac\u00f3w, braku elementarnego poszanowania przez nich warto\u015bci ludzkiego \u017cycia, a wr\u0119cz ustanowienia jednym z nadrz\u0119dnych cel\u00f3w strategicznych wojny \u2013 eksterminacji narod\u00f3w stanowi\u0105cych przeszkod\u0119 na drodze do budowy niemieckiej wizji nowego, totalitarnego \u0142adu \u015bwiata, ich unicestwienia, skazania na niepami\u0119\u0107 i nies\u0142aw\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Niewiele ponad dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej, 17 wrze\u015bnia 1939 r., broni\u0105ca si\u0119 wci\u0105\u017c przed niemieck\u0105 nawa\u0142\u0105 Rzeczpospolita Polska dozna\u0142a kolejnego ciosu. Zwi\u0105zani postanowieniami zbrodniczego paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow sowieccy sojusznicy III Rzeszy przekroczyli swoimi wojskami granic\u0119 polskiego pa\u0144stwa, przynosz\u0105c inn\u0105 odmian\u0119 totalitarnego porz\u0105dku wraz ze stanowi\u0105cymi jego konsekwencj\u0119 masowymi mordami, wyw\u00f3zkami i \u0142agrami, kt\u00f3rych ofiarami sta\u0142y si\u0119 setki tysi\u0119cy Polak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Obie te daty sk\u0142aniaj\u0105 nas co roku do zadumy nad losem ofiar niemieckiej i sowieckiej okupacji. Nad sze\u015bcioma milionami zamordowanych obywateli Rzeczypospolitej, eksterminacj\u0105 polskich elit, z\u0142amanymi \u017cyciorysami i rozbitymi rodzinami; nad skal\u0105 zniszcze\u0144, obr\u00f3conymi w perzyn\u0119 miastami na czele ze stolic\u0105 \u2013 Warszaw\u0105, nad 10 tysi\u0105cami wsi, kt\u00f3rych dotkn\u0119\u0142y r\u00f3\u017cne formy represji; nad zniszczonym i skradzionym dobytkiem, w tym bezcennymi dobrami polskiej kultury, kt\u00f3rych straty szacujemy na ponad 500 000 obiekt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Nasza refleksja dotyka jednak w tych wrze\u015bniowych dniach tak\u017ce warto\u015bci kultury niematerialnej, kt\u00f3re w mrocznym czasie wojny ujawni\u0142y ze szczeg\u00f3ln\u0105 moc\u0105 swoje znaczenie. Warto\u015bci takich jak odwaga, patriotyzm, zdolno\u015b\u0107 do ponoszenia niebywa\u0142ych po\u015bwi\u0119ce\u0144 w obronie tego, co najwa\u017cniejsze \u2013 ludzkiej godno\u015bci i \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n
W\u0142a\u015bnie w tym roku okazj\u0105 do zadumy nad ostatni\u0105 z podniesionych spraw b\u0119dzie dla nas \u2013 Polak\u00f3w, ale wierz\u0119, \u017ce tak\u017ce w znacznie szerszej skali \u2013 wyj\u0105tkowa uroczysto\u015b\u0107 o charakterze religijnym, kt\u00f3ra swoim znaczeniem wykracza poza \u015bcis\u0142e granice wyznaniowe, przemawiaj\u0105c wag\u0105 podnoszonych kwestii do wszystkich tych, kt\u00f3rzy w ofierze z\u0142o\u017conej z w\u0142asnego \u017cycia w obronie drugiego cz\u0142owieka znajduj\u0105 wyraz najwy\u017cszego po\u015bwi\u0119cenia i odwagi. 10 wrze\u015bnia 2023 r. w Markowej odb\u0119dzie si\u0119 wyniesienie do szeregu b\u0142ogos\u0142awionych Ko\u015bcio\u0142a katolickiego rodziny Ulm\u00f3w \u2013 Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy dali w okresie pr\u00f3by taki w\u0142a\u015bnie przyk\u0142ad skrajnego po\u015bwi\u0119cenia, kt\u00f3rzy pomimo gro\u017aby kary \u015bmierci nie odm\u00f3wili schronienia dw\u00f3m \u017cydowskim rodzinom, ponosz\u0105c z r\u0105k niemieckich okupant\u00f3w cen\u0119 najwy\u017csz\u0105. Wraz z rodzicami \u2013 J\u00f3zefem i Wiktori\u0105 Ulmami \u2013 zabitych zosta\u0142o w 1944 r. r\u00f3wnie\u017c siedmioro ich dzieci: o\u015bmioletnia Stanis\u0142awa, sze\u015bcioletnia Barbara, pi\u0119cioletni W\u0142adys\u0142aw, czteroletni Franciszek, trzyletni Antoni, p\u00f3\u0142toraroczna Maria oraz nienarodzone jeszcze dziecko Wiktorii b\u0119d\u0105cej w dziewi\u0105tym miesi\u0105cu ci\u0105\u017cy.<\/p>\n\n\n\n
W roku 2023 ten polski wrze\u015bniowy czas szczeg\u00f3lnej zadumy nabierze jeszcze dodatkowego wymiaru. Po raz pierwszy w\u0142a\u015bnie w tym roku b\u0119dzie obchodzony Narodowy Dzie\u0144 Polskich Dzieci Wojny \u2013 nowe \u015bwi\u0119to pa\u0144stwowe, kt\u00f3rego dat\u0119 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyznaczy\u0142 na dzie\u0144 10 wrze\u015bnia. W 1943 r. to w\u0142a\u015bnie tego dnia w wielkopolskiej Mosinie przeprowadzono aresztowania kilkudziesi\u0119ciorga polskich dzieci, stanowi\u0105ce ponure zwie\u0144czenie masowej akcji represyjnej, w ramach kt\u00f3rej uj\u0119to wiele polskich rodzin podejrzanych o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z podziemiem niepodleg\u0142o\u015bciowym. Lapidarnym, lecz niezwykle wymownym zapisem tamtej tragedii jest telefonogram skierowany w \u00f3w wrze\u015bniowy dzie\u0144 z posterunku niemieckiej \u017candarmerii w Mosinie do nadrz\u0119dnej komendy w \u015aremie: \u201eAkcja w Mosinie trwa nadal. Dzisiejszej nocy aresztowano 156 os\u00f3b. Dzi\u015b ma by\u0107 jeszcze aresztowanych 60 dzieci\u201d. Te trzy kr\u00f3tkie zdania znamionowa\u0142y tragedi\u0119 ca\u0142ych rodzin, kt\u00f3rej cz\u0142onk\u00f3w poddano nast\u0119pnie egzekucjom lub uwi\u0119zieniu, a dla wi\u0119kszo\u015bci Dzieci Mosi\u0144skich oznacza\u0142y osadzenie w Polen-Jugendverwahrlager Litzmannstadt<\/em> \u2013 obozie koncentracyjnym dla dzieci polskich w \u0141odzi przy ul. Przemys\u0142owej, jedynym miejscu ka\u017ani tego typu utworzonym przez Niemc\u00f3w w okupowanej Europie.<\/p>\n\n\n\n Ob\u00f3z w \u0141odzi przeznaczony by\u0142 dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy polskiej od 6 do 16 roku \u017cycia, ale w praktyce wi\u0119\u017aniami by\u0142y tak\u017ce m\u0142odsze, nawet kilkumiesi\u0119czne dzieci. Nieletni wi\u0119\u017aniowie trafiali do obozu m.in. za handel, jazd\u0119 tramwajami bez biletu, \u017cebranie, drobne kradzie\u017ce. Umieszczano w nim tak\u017ce dzieci pochodz\u0105ce z rodzin, kt\u00f3re odm\u00f3wi\u0142y podpisania volkslisty; dzieci os\u00f3b zes\u0142anych do oboz\u00f3w lub wi\u0119zie\u0144, m\u0142odzie\u017c podejrzan\u0105 o uczestnictwo w ruchu oporu. Do dzi\u015b nie znamy dok\u0142adnej liczby dzieci, kt\u00f3re przesz\u0142y przez ob\u00f3z, ani liczby jego ofiar. Po II wojnie \u015bwiatowej pozosta\u0142o\u015bci obozu stopniowo znika\u0142y z przestrzeni publicznej, a jednocze\u015bnie zaciera\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 o tej zbrodni, o kt\u00f3rej dzi\u015b nawet trudno opowiada\u0107.<\/p>\n\n\n\n Tragedia dzieci z obozu na Przemys\u0142owej stanowi\u0142a tylko jedn\u0105 z ods\u0142on olbrzymiego dramatu najm\u0142odszych obywateli okupowanej Rzeczypospolitej, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 wraz z najbli\u017cszymi pod jarzmem dw\u00f3ch okupant\u00f3w. Kolejn\u0105 by\u0142a cho\u0107by niemiecka akcja wysiedle\u0144czo-pacyfikacyjna na Zamojszczy\u017anie, gdzie pozbawiono dom\u00f3w ok. 110 tys. Polak\u00f3w, niemal 1\/3 ludno\u015bci regionu. A prawie 1\/3 ca\u0142kowitej liczby wysiedlonych stanowi\u0142y dzieci \u2013 by\u0142o ich ok. 30 tys., z czego 10 tys. straci\u0142o \u017cycie w wyniku wyw\u00f3zek przeprowadzanych w nieludzkich warunkach, uwi\u0119zienia w obozach przesiedle\u0144czych i koncentracyjnych, planowej eksterminacji w komorach gazowych czy za pomoc\u0105 zastrzyku z fenolu. Kolejne niemal 4,5 tys. z nich zosta\u0142o uprowadzonych do Rzeszy celem germanizacji.<\/p>\n\n\n\n Spo\u015br\u00f3d sze\u015bciu milion\u00f3w obywateli Rzeczypospolitej zamordowanych w okresie II wojny \u015bwiatowej oko\u0142o 40 proc. stanowi\u0142y w\u0142a\u015bnie dzieci i to ich tragedii oraz tragedii ich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w poddawanych masowym wyw\u00f3zkom, wyniszczaj\u0105cej niewolniczej pracy czy uwi\u0119zieniu po\u015bwi\u0119cone jest nowe \u015bwi\u0119to pa\u0144stwowe, kt\u00f3rego ustanowienie jest odpowiedzi\u0105 polskich w\u0142adz na inicjatywy p\u0142yn\u0105ce od ostatniego pokolenia pami\u0119taj\u0105cego tamten czas wojny. Odpowiedzi\u0105 tak\u0105 s\u0105 tworzone i wspierane przez pa\u0144stwo polskie instytucje pami\u0119ci \u2013 Muzeum Ulm\u00f3w we wsi Markowa na Podkarpaciu, gdzie Sad Pami\u0119ci przypomina o tym, jak Polacy ratowali \u017byd\u00f3w z nara\u017ceniem \u017cycia swojego i swoich najbli\u017cszych, oraz Muzeum Dzieci Polskich \u2013 ofiar totalitaryzm\u00f3w w \u0141odzi, kt\u00f3re nie tylko przypomina tragedi\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w jedynego w Europie obozu koncentracyjnego dla dzieci, ale upami\u0119tnia m\u0119cze\u0144stwo wszystkich dzieci\u0119cych polskich ofiar II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n Pami\u0119\u0107 o tamtych dramatycznych do\u015bwiadczeniach przesz\u0142o\u015bci jest naszym obowi\u0105zkiem \u2013 wobec ofiar, ale i wobec przysz\u0142ych pokole\u0144, kt\u00f3rym t\u0119 pami\u0119\u0107 jeste\u015bmy zobowi\u0105zani przekaza\u0107. Ten zaszczytny obowi\u0105zek, testament naszych przodk\u00f3w, staramy si\u0119 ka\u017cdego dnia z pe\u0142nym zaanga\u017cowaniem wype\u0142nia\u0107.<\/p>\n\n\n\n Piotr Gli\u0144ski <\/p>\n\n\n\n Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego<\/p>\n\n\n\n