Kanclerz Angela Merkel wielokrotnie u\u017cywa\u0142a pod adresem Rosji, podobnie zreszt\u0105 jak niema\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych medi\u00f3w niemieckich, okre\u015blenia \u201enasza wielka s\u0105siadka\u201d. Gdy spojrze\u0107 na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 map\u0119, to jednak przyzna\u0107 trzeba, \u017ce Rosja nie jest s\u0105siadk\u0105 Niemiec. S\u0105 jeszcze mi\u0119dzy nimi takie kraje, jak Polska, Ukraina, Litwa, Bia\u0142oru\u015b\u2026 Pani kanclerz trzyma\u0142a na swoim biurku portret Katarzyny II, imperatorowej Wszechrosji, Niemki uznawanej za najwybitniejsz\u0105 w\u0142adczyni\u0119 na rosyjskim tronie. Zapewne po to, by pokaza\u0107 przyk\u0142ad sukcesu kobiety, w dodatku ze wschodnich Niemiec (konkretnie: ze Szczecina), w wielkiej polityce.
Gdzie\u015b jednak zgin\u0119\u0142a w ramach tego portretu ma\u0142a plamka: Katarzyna wszak zyska\u0142a w Rosji przydomek Wielka dlatego, \u017ce dokona\u0142a najskuteczniejszej w ca\u0142ym XVIII wieku ekspansji jej imperium w kierunku zachodnim: zaj\u0119\u0142a p\u00f3\u0142nocne wybrze\u017ce Morza Czarnego, nazywaj\u0105c je \u201eNoworosj\u0105\u201d, oraz zlikwidowa\u0142a ogromne, istniej\u0105ce od przesz\u0142o o\u015bmiu wiek\u00f3w pa\u0144stwo polskie, od XIV wieku funkcjonuj\u0105ce w dobrowolnej unii z Litw\u0105, a obejmuj\u0105ce r\u00f3wnie\u017c ziemie dzisiejszej Bia\u0142orusi i Ukrainy. Aleksander Puszkin, najwspanialszy piewca imperium rosyjskiego (obok nienawidz\u0105cego Ukrainy Josifa Brodskiego oraz nienawidz\u0105cego Polski i Zachodu Fiodora Dostojewskiego), stwierdzi\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bnie to geopolityczne osi\u0105gni\u0119cie stanowi najwa\u017cniejszy tytu\u0142 Katarzyny do nie\u015bmiertelnej s\u0142awy. W swej prywatnej, a wi\u0119c szczerej zapisce poeta przypomnia\u0142 te\u017c, \u017ce Katarzyna przygotowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c skuteczn\u0105 ekspansj\u0119 w kierunku p\u00f3\u0142nocnym: zagarni\u0119cie Finlandii \u2013 kt\u00f3re ostatecznie przeprowadzi jej wnuk, car Aleksander I.
O\u015bwiecona Europa podziwia\u0142a Katarzyn\u0119, poniewa\u017c ta potrafi\u0142a nie tylko podbija\u0107 s\u0105siednie kraje, ale tak\u017ce kupowa\u0107 \u00f3wczesnych \u201etrendsetter\u00f3w\u201d opinii: Woltera, Diderota, w krajach niemieckich barona Grimma. A oni przekonywali Europ\u0119, \u017ce podbijane przez Katarzyn\u0119 tereny to tylko \u017ar\u00f3d\u0142o chaosu i anarchii, a tak\u017ce zacofania na mapie o\u015bwieconej Europy, gdzie na wsch\u00f3d od Niemiec powinna liczy\u0107 si\u0119 tylko Rosja i jej modernizacja. Podb\u00f3j jako modernizacja\u2026 Dodajmy tu, \u017ce r\u00f3wnie\u017c w imi\u0119 \u201emodernizacji\u201d Katarzyna zlikwidowa\u0142a przemoc\u0105 Sicz \u2013 ostatni\u0105 ostoj\u0119 samorz\u0105du wolnych Kozak\u00f3w pod jej panowaniem, ostatni \u015blad tradycji politycznej Ukrainy.
Sk\u0105d si\u0119 jednak wzi\u0119\u0142a owa Ukraina, kt\u00f3r\u0105 \u2013 podobnie jak Polsk\u0119 \u2013 chcia\u0142a Katarzyna wymaza\u0107 z mapy i z pami\u0119ci? Ukraina, Bia\u0142oru\u015b i Rosja maj\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 kolebk\u0119: Ru\u015b Kijowsk\u0105. Ta wsp\u00f3lna kolebka pa\u0144stwowo\u015bci S\u0142owian wschodnich rozpad\u0142a si\u0119 jednak w XIII wieku wskutek najazdu Mongo\u0142\u00f3w. Zosta\u0142a ostatecznie podzielona mi\u0119dzy systemy polityczne, kt\u00f3re budowa\u0142y nowe o\u015brodki: Moskw\u0119 (dziedzicz\u0105c\u0105 w jakiej\u015b cz\u0119\u015bci tradycje mongolskiego imperium) oraz Litw\u0119, kt\u00f3ra po\u0142\u0105czona uni\u0105 z Polsk\u0105 otwiera\u0142a \u015bwiat ruski, Rusi Kijowskiej, na wp\u0142ywy cywilizacji \u0142aci\u0144skiej \u2013 wp\u0142ywy id\u0105ce przez Polsk\u0119 na Litw\u0119 i na Ru\u015b litewsk\u0105, czyli dzisiejsz\u0105 Bia\u0142oru\u015b i Ukrain\u0119. W wiekach XIV-XV w sk\u0142adzie Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego znalaz\u0142a si\u0119 bowiem ca\u0142a niemal Bia\u0142oru\u015b i p\u00f3\u017aniejsza Ukraina.
Tak wi\u0119c przez Polsk\u0119 idzie cywilizacja zachodnia, kt\u00f3ra zmienia rusk\u0105 tradycj\u0119 \u2013 uzupe\u0142nia j\u0105 i kszta\u0142tuje w nowy spos\u00f3b. Te wp\u0142ywy maj\u0105 swoje symbole. Jednym z nich jest stoj\u0105cy w Kijowie \u2013 mam nadziej\u0119, \u017ce to miasto ostanie si\u0119 po wojennej po\u017codze i \u017ce nied\u0142ugo znowu mo\u017cna b\u0119dzie je odwiedzi\u0107 \u2013 wzniesiony niedaleko brzegu Dniepru, niezwyk\u0142y pomnik prawa magdeburskiego. Prawo miejskie to nie jest polski wynalazek. Prawo decydowania o sobie przez obywateli danego miasta Polska przyj\u0119\u0142a z kraj\u00f3w niemieckich w wiekach XIII-XIV. Mi\u0119dzy innymi Krak\u00f3w zosta\u0142 w ten spos\u00f3b ufundowany na nowo w XIII w. Na progu wieku XVI tak w\u0142a\u015bnie zreformowany zosta\u0142 te\u017c Kij\u00f3w. Wydarzenie to, dzi\u0119ki kt\u00f3remu kijowianie stali si\u0119 Europejczykami w dobrym tego s\u0142owa znaczeniu, czyli lud\u017ami, dla kt\u00f3rych najwa\u017cniejsza jest wolno\u015b\u0107 i samorz\u0105dno\u015b\u0107, wspominaj\u0105 jako wielkie \u015bwi\u0119to. Podobny pomnik prawa magdeburskiego stan\u0105\u0142 te\u017c w latach 90. XX w. w Mi\u0144sku (nie wiem, czy jeszcze stoi), kiedy Bia\u0142oru\u015b pr\u00f3bowa\u0142a ugruntowa\u0107 swoj\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107.
Drugim, wa\u017cniejszym jeszcze symbolem jest wolno\u015b\u0107, kt\u00f3ra znajduje uzasadnienie i fundamentalne racje w tradycji rzymsko-greckiej, id\u0105cej przez uniwersytety krakowski od 1364 roku, wile\u0144ski od 1579 i lwowski od 1661 roku (przypomnijmy, \u017ce pierwszy uniwersytet w Rosji zosta\u0142 za\u0142o\u017cony dopiero w roku 1755). Stamt\u0105d sz\u0142o uzasadnienie dla wolno\u015bci jako najwa\u017cniejszej warto\u015bci w \u017cyciu politycznym.
Wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105, obywatelsk\u0105 odzwierciedla kultura umowy \u2013 nie mamy nad sob\u0105 pan\u00f3w przyrodzonych. My, kt\u00f3rzy wybieramy swoich rz\u0105dz\u0105cych, i rz\u0105dz\u0105cy, kt\u00f3rzy za chwil\u0119 mog\u0105 by\u0107 rz\u0105dzeni przez nas \u2013 co zale\u017cy od wybor\u00f3w \u2013 umawiamy si\u0119, jak ten kontrakt b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142. Ta w\u0142a\u015bnie tradycja kultury umowy i wyboru, tradycja wolno\u015bci wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 przez prawo g\u0142osu ka\u017cdego wolnego obywatela na lokalnym sejmiku, kwit\u0142a we wsp\u00f3lnocie z ziemiami Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego, tak\u017ce z Rusi\u0105 (czyli ziemiami Bia\u0142orusi i Ukrainy). Na ziemiach Rusi impuls samorz\u0105dno\u015bci styka\u0142 si\u0119 z now\u0105 tradycj\u0105 tworzon\u0105 przez woln\u0105 Kozaczyzn\u0119. Kozacy te\u017c spotykali si\u0119 bowiem na polu obrad, gdzie ka\u017cdy mia\u0142 prawo si\u0119 wypowiedzie\u0107 i gdzie wsp\u00f3lnie wybierano hetmana. Wybierano tego, kt\u00f3ry b\u0119dzie nimi rz\u0105dzi\u0142 dop\u00f3ty, dop\u00f3ki b\u0119d\u0105 tego chcieli obywatele tej wsp\u00f3lnoty, czyli wolni Kozacy. Wok\u00f3\u0142 hetmana tworzy\u0142a si\u0119 rada, rodzaj senatu z\u0142o\u017conego z pu\u0142kownik\u00f3w. Ka\u017cdy z pu\u0142kownik\u00f3w by\u0142 wybierany w swoim pu\u0142ku, co tworzy\u0142o jakby rodzaj samorz\u0105du politycznego.
Fenomen wolnego Kozactwa, kt\u00f3ry rodzi si\u0119 w spos\u00f3b zorganizowany w drugiej po\u0142. XVI w., wi\u0105\u017ce si\u0119 z pocz\u0105tkiem oficjalnej nazwy \u201eUkraina\u201d jako okre\u015blenia tego obszaru, gdzie tworzy si\u0119 owa gromada wolnych, niezale\u017cnych duch\u00f3w, broni\u0105cych swojej wolno\u015bci. Kozacy bronili do po\u0142owy XVII wieku granicy Rzeczypospolitej, zar\u00f3wno przed Moskw\u0105 (Rosj\u0105), jak i przed Turcj\u0105. Jednak konflikt spo\u0142eczny i religijny wewn\u0105trz Rzeczypospolitej, w kt\u00f3rej Kozacy nie otrzymali pe\u0142nej wolno\u015bci obywatelskiej, sprawi\u0142, \u017ce pojawi\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d nich pokusa, by zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku Moskwie. Owa pokusa zamieni\u0142a si\u0119 w decyzj\u0119, fataln\u0105, jak\u0105 podj\u0105\u0142 Bohdan Chmielnicki, przyw\u00f3dca najwi\u0119kszego z serii powsta\u0144 ukrai\u0144skich, o zawarciu unii z Moskw\u0105-Rosj\u0105 w styczniu 1654 roku. Chmielnicki zak\u0142ada\u0142, \u017ce rezultatem b\u0119dzie r\u00f3wnoprawna umowa, kt\u00f3r\u0105 w imieniu cara zaprzysi\u0119gnie jego wys\u0142annik, gwarantuj\u0105c Ukrainie pe\u0142n\u0105 autonomi\u0119 w nowym zwi\u0105zku. Wtedy us\u0142ysza\u0142 od carskiego pos\u0142a, jak bardzo r\u00f3\u017cni si\u0119 kultura polityczna Moskwy od tej w Rzeczypospolitej: \u201eW moskiewskim carstwie przysi\u0119gaj\u0105 poddani, \u017ce wielkiemu carowi s\u0142u\u017cy\u0107 radzi, a tego, \u017ceby w imieniu cara przysi\u0119ga\u0107, nigdy nie bywa\u0142o i nie b\u0119dzie\u2026\u201d. Chmielnicki nie wycofa\u0142 si\u0119 ze zwi\u0105zku z Moskw\u0105, ale du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 Kozak\u00f3w wola\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do Rzeczypospolitej albo sprzymierzy\u0107 si\u0119 z Turcj\u0105 lub nawet ze Szwecj\u0105 \u2013 byle nie dosta\u0107 si\u0119 pod despotyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 car\u00f3w. Rosja jednak wykorzysta\u0142a ten moment kryzysu. Rzeczpospolita, cho\u0107 pr\u00f3bowa\u0142a jeszcze zawrze\u0107 now\u0105, r\u00f3wnoprawn\u0105 uni\u0119 z Kozakami (z Ukrain\u0105) w roku 1658 w Hadziaczu, nie zdo\u0142a\u0142a jej utrzyma\u0107.
Na konflikcie mi\u0119dzy Kozakami i polsk\u0105 szlacht\u0105 Rosja zbudowa\u0142a podstawy pierwszego wielkiego sukcesu w ekspansji na zach\u00f3d: zaj\u0119cia wschodniej po\u0142owy Ukrainy w roku 1667.
Ale Kozacy nie zapomnieli swej tradycji wolno\u015bci. B\u0119d\u0105 si\u0119 o ni\u0105 upominali w wieku XVIII (symbolami tego ruchu s\u0105 hetmani Iwan Mazepa i jego nast\u0119pca Filip Orlik), a po likwidacji wszelkiej ich autonomii przez Katarzyn\u0119 II b\u0119d\u0105 \u017cmudnie odradzali swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105. Podobnie Polacy i Litwini nie pogodzili si\u0119 z zabraniem im przez Rosj\u0119, Prusy i Austri\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci. I walczyli o ni\u0105, szabl\u0105 i pi\u00f3rem, od ko\u0144ca wieku XVIII do roku 1918, kiedy t\u0119 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 odzyskali. Ukrai\u0144com wtedy si\u0119 to nie uda\u0142o. Musieli walczy\u0107 a\u017c do 1991 roku, do rozpadu sowieckiego imperium, by odnowi\u0107 swoje niepodleg\u0142e pa\u0144stwo. Nie raz walczyli przeciw Polakom w tej historii, jednak ostatecznie wsp\u00f3lna tradycja wolno\u015bci, niezgody na imperialne zniewolenie, tak\u017ce tradycja pami\u0119ci o ofiarach ponoszonych w starciu z carskim, a potem sowieckim systemem opresji okaza\u0142a si\u0119 silniejsza. Polacy, Ukrai\u0144cy, Litwini i inne narody tego obszaru, kt\u00f3ry nie chce by\u0107 ani \u201eRuskim mirem\u201d Putina, ani \u017cetonem w rozgrywce innych europejskich mocarstw, dzi\u015b daj\u0105 zna\u0107 o sobie: dumnym veto, rzuconym przez wolne i solidarne narody wobec pr\u00f3by odnowienia imperialnej dominacji nad Europ\u0105 Wschodni\u0105.<\/p>\n
Tekst stanowi cz\u0119\u015b\u0107 projektu \u201cOpowiadamy Polsk\u0119 \u015bwiatu\u201d, ukazuje si\u0119 w nr 50 miesi\u0119cznika opinii \u201cWszystko co Najwa\u017cniejsze\u201d.<\/em><\/p>\n Prof. Andrzej NOWAK Kanclerz Angela Merkel wielokrotnie u\u017cywa\u0142a pod adresem Rosji, podobnie zreszt\u0105 jak niema\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych medi\u00f3w niemieckich, okre\u015blenia \u201enasza wielka s\u0105siadka\u201d. Gdy spojrze\u0107 na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 map\u0119, to jednak przyzna\u0107 trzeba, \u017ce Rosja nie jest s\u0105siadk\u0105 Niemiec. S\u0105 jeszcze mi\u0119dzy nimi takie kraje, jak Polska, Ukraina, Litwa, Bia\u0142oru\u015b\u2026 Pani kanclerz trzyma\u0142a na swoim biurku portret Katarzyny II, […]<\/p>\n","protected":false},"author":97,"featured_media":4724,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"inline_featured_image":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[36],"tags":[],"class_list":["post-4723","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"yoast_head":"\n
Historyk, sowietolog, cz\u0142onek Narodowej Rady Rozwoju. Wyk\u0142adowca Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Profesor zwyczajny w Instytucie Historii PAN. Laureat Nagrody im. Lecha Kaczy\u0144skiego, Kawaler Orderu Or\u0142a Bia\u0142ego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"