{"id":4828,"date":"2023-03-27T12:15:34","date_gmt":"2023-03-27T10:15:34","guid":{"rendered":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/?p=4828"},"modified":"2023-03-27T12:15:36","modified_gmt":"2023-03-27T10:15:36","slug":"wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/","title":{"rendered":"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c"},"content":{"rendered":"\n

13 kwietnia \u2013 11 czerwca 2023 r., Kowie\u0144ska Galeria Obraz\u00f3w Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa (ul. K. Donelai\u010dio 16, Kowno)
Otwarcie: \u00a013 kwietnia 2023 r. o godz. 18.00<\/p>\n

Na wystawie zostanie pokazanych ponad 100 dzie\u0142 Nikifora z kolekcji Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Wystawa przedstawi przekrojowo dorobek malarza i obejmie wszystkie podejmowane przez niego tematy: pejza\u017c, architektur\u0119 miejsk\u0105 i fantastyczn\u0105, dworce kolejowe, wn\u0119trza \u015bwi\u0105ty\u0144 i sklep\u00f3w oraz postacie \u015bwi\u0119tych.<\/p>\n

Nikifor<\/strong> zwany te\u017c Nikiforem Krynickim; (w\u0142a\u015bc. Epifaniusz Drowniak) urodzi\u0142 si\u0119 w 1895 roku w Krynicy-Zdr\u00f3j, zmar\u0142 w 1968 tam\u017ce. Samouk, zaliczany do grona najwybitniejszych na \u015bwiecie malarzy tzw. naiwnych, prymitywist\u00f3w.<\/span>
By\u0142 z pochodzenia \u2013 po matce \u2013 \u0141emkiem (jego ojciec by\u0142 Polakiem, wed\u0142ug legendy \u2013 uznanym malarzem, kryptonimowanym jako \u201eT\u201d). Tak\u017ce po matce, kt\u00f3ra wychowywa\u0142a go samotnie, w wielkiej biedzie i poniewierce, najmuj\u0105c si\u0119 do r\u00f3\u017cnych prac gospodarskich, odziedziczy\u0142 wad\u0119 s\u0142uchu i wymowy. Osierocony podczas I wojny \u015bwiatowej, nie umiej\u0105cy porozumie\u0107 si\u0119 z otoczeniem, traktowany by\u0142 pocz\u0105tkowo przez krynick\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 jako odmieniec – izolowany fizycznie i psychicznie, wy\u015bmiewany. Nie wiadomo, sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 jego imi\u0119 (przezwisko? oryginalnie brzmia\u0142o ono prawdopodobnie Netyfor), w ka\u017cdym razie u\u017cywa\u0142 go od najm\u0142odszych lat. Przez d\u0142ugi czas pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie tym imieniem. W roku 1949, przy okazji pierwszej indywidualnej wystawy prac, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w warszawskim salonie Stowarzyszenia Architekt\u00f3w Polskich, mianowano go okazjonalnie „Janem Nikiforem” (uwieczni\u0142 to afisz). Dopiero w 1963 roku urz\u0119dowo nadano mu nazwisko „Krynicki”, co stanowi\u0142o przypiecz\u0119towanie administracyjnej normalizacji jego statusu (jednocze\u015bnie od w\u0142adz Krynicy otrzyma\u0142 mieszkanie). Natomiast w 2003 roku s\u0105d w Muszynie rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce prawdziwe imi\u0119 i nazwisko Nikifora to: Epifaniusz (Epifan) Drowniak.<\/span>
Nie wiadomo r\u00f3wnie\u017c, kiedy zacz\u0105\u0142 rysowa\u0107 i malowa\u0107. Od pocz\u0105tku jednak przejawia\u0142 ogromn\u0105 wol\u0119 d\u0105\u017cenia do celu, jaki sobie wyznaczy\u0142 \u2013 by\u0107 malarzem, by\u0107 „Matejk\u0105 z Krynicy”. Czu\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 krynickim patriot\u0105 lokalnym \u2013 dwukrotnie w ramach akcji „Wis\u0142a” wywo\u017cony w odleg\u0142y koniec Polski, z uporem wraca\u0142 do rodzinnego miasta.<\/span>
Najwcze\u015bniejsze zachowane prace Nikifora pochodz\u0105 sprzed 1920 roku. Jest w\u015br\u00f3d nich wiele takich, kt\u00f3re uwidaczniaj\u0105 trud doskonalenia umiej\u0119tno\u015bci przysz\u0142ego artysty. Jak pisa\u0142 Tadeusz Szczepanek:<\/span>
\u201eZachowane rysunki s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci szkicami 'par excellence’ studyjnymi, nosz\u0105 \u015blady gumki, wycierania, poprawianie niew\u0142a\u015bciwie po\u0142o\u017conych linii. Nikifor stara si\u0119 opanowa\u0107, doskonali\u0107 perspektyw\u0119 zbie\u017cn\u0105, wykre\u015bla osie symetrii, przesuwa punkt przeci\u0119cia linii w coraz inne miejsce, pr\u00f3buje swych mo\u017cliwo\u015bci w perspektywie ptasiej i \u017cabiej\u201d.<\/span>
Podobne wra\u017cenie robi tzw. szkicownik architektury sakralnej powsta\u0142y kilka lat p\u00f3\u017aniej. Zdradza on zarazem obszar szczeg\u00f3lnych inspiracji Nikifora, kt\u00f3rym by\u0142a grecko-katolicka cerkiew. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jego prac przedstawia pejza\u017c z sylwetk\u0105 cerkwi w tle (Cerkiew o zachodzie s\u0142o\u0144ca, lata 20.; Biskup przed cerkwi\u0105, oko\u0142o 1930; Cerkiew w miasteczku, oko\u0142o 1962), wn\u0119trze \u015bwi\u0105tyni (Kapliczka, oko\u0142o 1930; Ostatnia wieczerza, b.d.) lub hieratyczny wizerunek \u015bwi\u0119tego (\u015awi\u0119ty Miko\u0142aj, lata 20.; \u015awi\u0119ty na drodze, przed 1956). Obok nich pojawiaj\u0105 si\u0119 tematy \u015bwieckie: liczne krajobrazy krynickie (Krynica \u2013 pijalnia, lata 30.; Willa „Zach\u0119ta”, Willa „Rusa\u0142eczka”, Budynek Przedsi\u0119biorstwa Ogrodniczego, wszystkie z lat 1940\u20131945; Niebieska willa, lata 1950\u20131955; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krynicy, przed 1962) i mniej liczne krakowskie (Krak\u00f3w \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142 mariacki, lata 1964\u20131966) oraz warszawskie (Pejza\u017c miejski \u2013 Warszawa, 1965), fragmenty architektury (Fragment architektury miejskiej, lata 30.), cz\u0119sto ca\u0142kowicie fantastycznej (Brama fantastyczna, b.d.), wn\u0119trza budynk\u00f3w (U fryzjera, U krawca, Trafika, wszystkie z lat 30.), dworce kolejowe i wij\u0105ce si\u0119 malowniczo mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami tory, kt\u00f3rymi Nikifor by\u0142 szczeg\u00f3lnie zafascynowany (Tory kolejowe, Stacja Bihcz, Krajobraz z mostem kolejowym, lata 30.), widoki g\u00f3r (Drewniany domek na tle p\u00f3l, lata 1940\u20131945; Pejza\u017c g\u00f3rski z wsi\u0105, Pejza\u017c z rzek\u0105, oba przed 1956). Malarz lubi\u0142 tak\u017ce portretowa\u0107 znajomych, przechodni\u00f3w (Na przechadzce, lata 20.; Portret m\u0119\u017cczyzny w p\u0142aszczu i z lask\u0105, lata 1950\u20131953), a przede wszystkim samego siebie. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce wydaj\u0105 si\u0119 liczne autoportrety (malowane g\u0142\u00f3wnie w latach 30.), poniewa\u017c ujawniaj\u0105 tyle\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 samego siebie, w\u0142asnej pozycji, co wyobra\u017cenia Nikifora na sw\u00f3j temat oraz jego aspiracje (bardzo te\u017c lubi\u0142 si\u0119 fotografowa\u0107). Przedstawia\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad jako: zamy\u015blony, siedz\u0105cy pod drzewami; wytwornie ubrany, usadowiony przy sztaludze; przy posi\u0142ku; z d\u0142oni\u0105 uniesion\u0105 w ge\u015bcie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa (stoj\u0105cy za o\u0142tarzem \u2013 Nikifor w peruce, Nikifor nauczaj\u0105cy, albo w ko\u015bcielnej niszy \u2013 Nikifor Biskup, wreszcie przed wej\u015bciem do \u015bwi\u0105tyni \u2013 Nikifor rozsy\u0142aj\u0105cy uczni\u00f3w). Na wielu tych pracach widniej\u0105 nieporadne, ale czytelne napisy: „Malarz” albo „Pami\u0105tka z Krynicy”.<\/span>
Bez wzgl\u0119du na motyw Nikifor stosowa\u0142 niewielkie rozmiary prac, cz\u0119sto niewiele wi\u0119ksze od kartki papieru zeszytowego. Pocz\u0105tkowo wykorzystywa\u0142 podarowane skrawki – na przyk\u0142ad austriackie druki urz\u0119dowe, zu\u017cyte zeszyty szkolne, opakowania po czekoladkach, papierosach, papier pakowy. Z owej biedy i spowodowanej ni\u0105 oszcz\u0119dno\u015bci wzi\u0119\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi obrazki malowane dwustronnie (Chrystus nauczaj\u0105cy \/ Chrystus b\u0142ogos\u0142awi\u0105cy, \u015awi\u0119ta Barbara \/ Kapliczka, \u015awi\u0119ta Weronika \/ Chrystus w \u015bwi\u0105tyni, oko\u0142o 1920). Malowa\u0142 najch\u0119tniej akwarel\u0105, czasami \u0142\u0105czon\u0105 z temper\u0105 b\u0105d\u017a farb\u0105 olejn\u0105, rzadziej \u2013 w ostatnich latach \u017cycia \u2013 u\u017cywa\u0142 kredek. Mocny wyraz plastyczny jego prac stanowi jednak efekt przekroczenia wszelkich ogranicze\u0144. Nawet w niewielkim formacie potrafi\u0142 uzyska\u0107 przedstawienie monumentalne \u2013 dzi\u0119ki centralnej kompozycji, z wyrazist\u0105 frontaln\u0105 ekspozycj\u0105 na osi symetrii pionowego prostok\u0105ta figury ludzkiej, budowli b\u0105d\u017a g\u00f3ry. Cz\u0119sto pejza\u017c, scen\u0119 lub posta\u0107 zamyka\u0142 w ozdobnej bordiurze (\u015awi\u0119ci na drodze, przed 1956). Poszczeg\u00f3lne elementy dok\u0142adnie obrysowywa\u0142 cienk\u0105 czarn\u0105 kresk\u0105 i tak okonturowane p\u0142aszczyzny wype\u0142nia\u0142 \u017cywymi barwami nak\u0142adanymi prosto z tuby. Pod jego r\u0119k\u0105 farba traci\u0142a jednak surowo\u015b\u0107. W natchniony, wrodzony spos\u00f3b umia\u0142 z niej wyczarowywa\u0107 bogactwo niuans\u00f3w, potrafi\u0142 osi\u0105ga\u0107 pe\u0142ni\u0119 koloru, czasami pe\u0142ni\u0119 ton\u00f3w jednej barwy, a co wi\u0119cej \u2013 potrafi\u0142 przy pomocy palety kreowa\u0107 nastr\u00f3j. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w nastr\u00f3j nostalgii.<\/span>
Dorobek Nikifora liczy kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy prac. Najwybitniejsze \u2013 zdaniem znawc\u00f3w \u2013 pochodz\u0105 z lat 20.\u2013 30. Wtedy okre\u015bli\u0142 zar\u00f3wno swoje zainteresowania ikonograficzne, jak estetyczne. Znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 swoich dzie\u0142 rozda\u0142 b\u0105d\u017a sprzeda\u0142 za przys\u0142owiowe grosze, w latach najwi\u0119kszej biedy. Jego talent odkry\u0142 ukrai\u0144ski malarz, Roman Turyn. By\u0142 on r\u00f3wnie\u017c pierwszym zbieraczem akwarelowych kompozycji Nikifora (kolekcja, kt\u00f3r\u0105 zgromadzi\u0142, obejmowa\u0142a blisko dwie\u015bcie prac). B\u0119d\u0105c w Pary\u017cu, pokaza\u0142 je przebywaj\u0105cym tam cz\u0142onkom Komitetu Paryskiego, z kt\u00f3rymi \u0142\u0105czy\u0142a go przyja\u017a\u0144. Kapi\u015bci byli zachwyceni. Pr\u00f3bowali doprowadzi\u0107 do indywidualnej wystawy prac Nikifora w Pary\u017cu, ale zamiar ten nie powi\u00f3d\u0142 si\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 „obrazk\u00f3w” w\u0142\u0105czono jednak do zbiorowej ekspozycji malarzy lwowskich i przedstawicieli \u00c9cole de Paris, przygotowanej przez lwowskie Ukrai\u0144skie Muzeum Narodowe w 1932 roku. Pi\u00f3rem aprobat\u0119 kapist\u00f3w dla tej tw\u00f3rczo\u015bci wyrazi\u0142 sympatyzuj\u0105cy z nimi Jerzy Wolff, autor pierwszej publikacji na temat krynickiego samouka („Arkady” 1938, nr 3). Pisa\u0142 on:<\/span>
\u201eZe sztuk\u0105 t\u0105 (Nikifora) zetkn\u0119li\u015bmy si\u0119 ja i moi przyjaciele przed paru laty w Pary\u017cu, zetkni\u0119cie by\u0142o ol\u015bniewaj\u0105ce, pami\u0119tam dot\u0105d chwil\u0119, kiedy w pracowni Jan\u00f3w Cybis\u00f3w stan\u0105\u0142em po raz pierwszy wobec tych ma\u0142ych akwarelek i […] dot\u0105d nie och\u0142on\u0105\u0142em z podziwu. Uderzy\u0142a mnie w tych pracach niezwyk\u0142a dojrza\u0142o\u015b\u0107 i […] odr\u0119bno\u015b\u0107 […]. Zamalowano w ci\u0105gu wiek\u00f3w niezliczon\u0105 ilo\u015b\u0107 kawa\u0142k\u00f3w p\u0142\u00f3tna i deski, a te kawa\u0142eczki papieru nie przypomina\u0142y […] nic, com widzia\u0142. […] Te ma\u0142e obrazki s\u0105 proste jak natura, jedyno\u015b\u0107 ich polega wy\u0142\u0105cznie na tym, \u017ce najzupe\u0142niej szczerze zobaczono rzeczywisto\u015b\u0107 innymi ni\u017c wszyscy oczyma. […] W absolutnej wra\u017cliwo\u015bci Nikifora na barw\u0119, kt\u00f3r\u0105 por\u00f3wna\u0107 mo\u017cna do absolutnego s\u0142uchu, przegl\u0105daj\u0105 si\u0119 […] nasze w\u0142asne marzenia malarskie […]\u201d.<\/span>
Dalej Wolff stwierdza\u0142, \u017ce Nikifor:<\/span>
\u201e[…] pracuje zawsze w gamach, ka\u017cdy jego obrazek jest rozwi\u0105zaniem przynajmniej trzech element\u00f3w barwnych; zestawienia s\u0105 przy tym bardzo dziwne i nieomylne. Dziwno\u015b\u0107 ich spowodowana jest abstrakcyjno\u015bci\u0105 jego malarskiego podej\u015bcia, ale abstrakcyjno\u015b\u0107 ta nie ma nic wsp\u00f3lnego z nierealno\u015bci\u0105, jego \u015bwiat jest zawsze najzupe\u0142niej konkretny, jest tylko konieczne oderwanie si\u0119 od przedmiotu po to, by przedmiot odtworzy\u0107 poprzez malarstwo\u201d.<\/span>
Dla Nikifora tekst okaza\u0142 si\u0119 rodzajem dyplomu – traktowa\u0142 go jako \u015bwiadectwo zezwalaj\u0105ce na uprawnianie malarstwa: okazywa\u0142 nieznajomym, prezentowa\u0142 krynickim turystom. Nadal jednak \u017cy\u0142 i pracowa\u0142 w osamotnieniu, a przede wszystkim w biedzie, bo od nieznanego ma\u0142o kto kupowa\u0142 obrazy. Dopiero w latach 50., a zw\u0142aszcza w 60. jego pozycja jako artysty zacz\u0119\u0142a wzrasta\u0107 (chocia\u017c jeszcze z lat 50. zachowa\u0142 si\u0119 ilustrowany list \u017cebraczy, w kt\u00f3rym malarz prosi\u0142 o „kawa\u0142ek p\u0142\u00f3tna czy te\u017c jedzenie czy pieni\u0105dze” i oferowa\u0142 do sprzeda\u017cy swoje „obrazki”, za kt\u00f3re \u017c\u0105da\u0142, jak przejmuj\u0105co pisa\u0142, „bardzo tanio, aby tylko \u017cy\u0107”). Stopniowo jednak osi\u0105gn\u0105\u0142 popularno\u015b\u0107, przede wszystkim dzi\u0119ki powt\u00f3rnemu odkryciu – przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo Ell\u0119 i Andrzeja Banach\u00f3w. Banachowie nie tylko publikowali po\u015bwi\u0119cone mu artyku\u0142y i ksi\u0105\u017cki (pierwsza – „Nikifor, mistrz z Krynicy” Andrzeja Banacha – ukaza\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1957 roku), organizowali wystawy, ale r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto odwiedzali go i zapraszali do siebie, opiekowali si\u0119 nim, s\u0142u\u017c\u0105c pomoc\u0105 w trudach codziennej egzystencji (losy tej znajomo\u015bci oraz losy zabieg\u00f3w o s\u0142aw\u0119 malarza opisali w ksi\u0105\u017cce „Historia o Nikiforze”, wznowienie 2004). Oddanym (z czasem prawnym) opiekunem malarza, towarzysz\u0105cym mu od pocz\u0105tku lat 60. w codziennym \u017cyciu, sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce zmar\u0142y niedawno Marian W\u0142osi\u0144ski – r\u00f3wnie\u017c malarz, kt\u00f3ry jednak po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107, podobnie jak swoje \u017cycie, Nikiforowi (uwa\u017ca\u0142 go za geniusza). Dzieje tej niezwyk\u0142ej przyja\u017ani opowiada film fabularny \u201eM\u00f3j Nikifor\u201d Krzysztofa Krauzego (rol\u0119 Nikifora zagra\u0142a w nim kongenialnie Krystyna Feldman). Premiera filmu w 2004 roku przyczyni\u0142a si\u0119 do ponownego, wzrostu zainteresowania krynickim samoukiem, a co za tym idzie \u2013 spowodowa\u0142a kilka wystaw oraz wznowienie niekt\u00f3rych publikacji dotycz\u0105cych jego i jego sztuki, jak wspomniana „Historia o Nikiforze”. Obok niej trzeba wymieni\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzeja Banacha „Nikifor” (1984; wznowienie 2004). W ostatnich latach pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c album „Nikifor” ze wst\u0119pem Andrzeja Os\u0119ki (2000). Do popularyzacji sztuki krynickiego prymitywisty bardzo przyczyni\u0142 si\u0119 te\u017c Aleksander Jackowski \u2013 wieloletni, niestrudzony badacz tw\u00f3rczo\u015bci polskich artyst\u00f3w „naiwnych”.<\/span>
Historia s\u0142awy Nikifora obejmuje r\u00f3wnie\u017c dzieje wystaw: pocz\u0105wszy od pierwszej indywidualnej krajowej w roku 1949, poprzez szereg zagranicznych, od ko\u0144ca lat 50. (Pary\u017c \u2013 galeria Diny Vierny), Amsterdam, Bruksela, Liege, 1959; krytycy por\u00f3wnywali malarza do Celnika-Rousseau), przez lata 60. (Haifa, 1960; Wiede\u0144, Baden-Baden, Frankfurt nad Menem, Hanower, 1961). Wymieni\u0107 te\u017c trzeba pierwsz\u0105 i ostatni\u0105 retrospektyw\u0119: pierwsza mia\u0142a miejsce w 1967 roku w warszawskiej „Zach\u0119cie”, ostatnia \u2013 w 2004 roku w warszawskim Muzeum Etnograficznym. Natomiast w roku 1995 w krynickiej willi „Roman\u00f3wka” otwarto Muzeum Nikifora (jako oddzia\u0142 Muzeum Okr\u0119gowego w Nowym S\u0105czu). Za\u015b na pocz\u0105tku 2005 roku miejscowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u0142emkowska wyst\u0105pi\u0142a z inicjatyw\u0105 ufundowania pomnika artysty.<\/span>
O sile oddzia\u0142ywania „obrazk\u00f3w” Nikifora \u015bwiadczy tak\u017ce wra\u017cenie, jakie wywar\u0142y na Edwardzie Dwurniku, kt\u00f3ry pod ich wp\u0142ywem zmieni\u0142 poetyk\u0119 swojego malarstwa („wykorzysta\u0142” mi\u0119dzy innymi charakterystyczn\u0105 czarn\u0105 kresk\u0119). Tak na ten temat m\u00f3wi\u0142:<\/span>
\u201eNigdy nie prze\u017cy\u0142em wi\u0119kszych emocji od tych, kt\u00f3re wzbudzi\u0142y we mnie jego obrazy ogl\u0105dane na \u017cywo. Pierwszy raz zobaczy\u0142em je […] w 1965 roku. […] Pr\u00f3bowa\u0142em wtedy rysowa\u0107 architektur\u0119, ale dopiero jak zobaczy\u0142em t\u0119 wystaw\u0119, wiedzia\u0142em od razu, jak trzeba to robi\u0107. […] By\u0142 sko\u0144czonym malarzem, wspania\u0142ym, g\u0142\u0119bokim, podchodzi\u0142 do malowania jak mistrzowie renesansu, klasycznie uczciwie. […] Wszystko, co malowa\u0142, jest ZOBACZONE. A potem to zobaczone tasowa\u0142o si\u0119 w jego pami\u0119ci, wyobra\u017ani, swobodnie. On wyzwala\u0142 si\u0119 wspaniale z przymusu rzeczywisto\u015bci i kreowa\u0142 obraz, \u015bwiat, w\u0142asn\u0105 ich struktur\u0119. Opowiada\u0142 siebie, malowa\u0142 sw\u00f3j kosmos”.<\/span>
Autor: Ma\u0142gorzata Kitowska-\u0141ysiak, Instytut Historii Sztuki KUL, luty 2005; \u017ar\u00f3d\u0142o: www.culture.pl<\/a><\/span><\/p>\n


Eksponaty ze zbior\u00f3w Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie
Kurator: Alicja Mironiuk Nikolska
Autor\u00a0aran\u017cacji plastycznej: Vilma Brazi\u016bnait\u0117
Projekt graficzny: Jonas Vaik\u0161noras
Przygotowanie wystawy i nadz\u00f3r konserwatorski: Anna Grzechnik
Organizatorzy:<\/strong>
Narodowe Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa
Instytut Adama Mickiewicza
Pa\u0144stwowe Muzeum Etnograficznego w Warszawie
Partner: Instytut Polski w Wilnie<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

13 kwietnia \u2013 11 czerwca 2023 r., Kowie\u0144ska Galeria Obraz\u00f3w Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa (ul. K. Donelai\u010dio 16, Kowno)Otwarcie: \u00a013 kwietnia 2023 r. o godz. 18.00 Na wystawie zostanie pokazanych ponad 100 dzie\u0142 Nikifora z kolekcji Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Wystawa przedstawi przekrojowo dorobek malarza i obejmie wszystkie podejmowane przez niego […]<\/p>\n","protected":false},"author":97,"featured_media":4829,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"inline_featured_image":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[95,53],"tags":[],"class_list":["post-4828","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wydarzenia","category-wystawy"],"yoast_head":"\nWystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c - Instytut Polski w Wilnie<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c - Instytut Polski w Wilnie\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"13 kwietnia \u2013 11 czerwca 2023 r., Kowie\u0144ska Galeria Obraz\u00f3w Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa (ul. K. Donelai\u010dio 16, Kowno)Otwarcie: \u00a013 kwietnia 2023 r. o godz. 18.00 Na wystawie zostanie pokazanych ponad 100 dzie\u0142 Nikifora z kolekcji Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Wystawa przedstawi przekrojowo dorobek malarza i obejmie wszystkie podejmowane przez niego […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Instytut Polski w Wilnie\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-03-27T10:15:34+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-03-27T10:15:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1901\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1308\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"kierulisa\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"kierulisa\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"11 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"event\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/\",\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/\",\"name\":\"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#primaryimage\"},\"image\":[\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg\",\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak-300x206.jpg\",\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak-1024x705.jpg\",\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg\"],\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg\",\"datePublished\":\"2023-03-27T10:15:34+02:00\",\"dateModified\":\"2023-03-27T10:15:36+02:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#\/schema\/person\/78c72aa8a0c11636786e5f94021bbf20\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/\"]}],\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"startDate\":\"2023-04-13\",\"endDate\":\"2023-06-11\",\"eventStatus\":\"EventScheduled\",\"eventAttendanceMode\":\"OfflineEventAttendanceMode\",\"location\":{\"@type\":\"place\",\"name\":\"\",\"address\":\"\",\"geo\":{\"@type\":\"GeoCoordinates\",\"latitude\":\"\",\"longitude\":\"\"}},\"description\":\"13 kwietnia \u2013 11 czerwca 2023 r., Kowie\u0144ska Galeria Obraz\u00f3w Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa (ul. K. Donelai\u010dio 16, Kowno)Otwarcie: \u00a013 kwietnia 2023 r. o godz. 18.00\\nNa wystawie zostanie pokazanych ponad 100 dzie\u0142 Nikifora z kolekcji Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Wystawa przedstawi przekrojowo dorobek malarza i obejmie wszystkie podejmowane przez niego tematy: pejza\u017c, architektur\u0119 miejsk\u0105 i fantastyczn\u0105, dworce kolejowe, wn\u0119trza \u015bwi\u0105ty\u0144 i sklep\u00f3w oraz postacie \u015bwi\u0119tych.\\nNikifor zwany te\u017c Nikiforem Krynickim; (w\u0142a\u015bc. Epifaniusz Drowniak) urodzi\u0142 si\u0119 w 1895 roku w Krynicy-Zdr\u00f3j, zmar\u0142 w 1968 tam\u017ce. Samouk, zaliczany do grona najwybitniejszych na \u015bwiecie malarzy tzw. naiwnych, prymitywist\u00f3w.By\u0142 z pochodzenia \u2013 po matce \u2013 \u0141emkiem (jego ojciec by\u0142 Polakiem, wed\u0142ug legendy \u2013 uznanym malarzem, kryptonimowanym jako \u201eT\u201d). Tak\u017ce po matce, kt\u00f3ra wychowywa\u0142a go samotnie, w wielkiej biedzie i poniewierce, najmuj\u0105c si\u0119 do r\u00f3\u017cnych prac gospodarskich, odziedziczy\u0142 wad\u0119 s\u0142uchu i wymowy. Osierocony podczas I wojny \u015bwiatowej, nie umiej\u0105cy porozumie\u0107 si\u0119 z otoczeniem, traktowany by\u0142 pocz\u0105tkowo przez krynick\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 jako odmieniec - izolowany fizycznie i psychicznie, wy\u015bmiewany. Nie wiadomo, sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 jego imi\u0119 (przezwisko? oryginalnie brzmia\u0142o ono prawdopodobnie Netyfor), w ka\u017cdym razie u\u017cywa\u0142 go od najm\u0142odszych lat. Przez d\u0142ugi czas pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie tym imieniem. W roku 1949, przy okazji pierwszej indywidualnej wystawy prac, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w warszawskim salonie Stowarzyszenia Architekt\u00f3w Polskich, mianowano go okazjonalnie \\\"Janem Nikiforem\\\" (uwieczni\u0142 to afisz). Dopiero w 1963 roku urz\u0119dowo nadano mu nazwisko \\\"Krynicki\\\", co stanowi\u0142o przypiecz\u0119towanie administracyjnej normalizacji jego statusu (jednocze\u015bnie od w\u0142adz Krynicy otrzyma\u0142 mieszkanie). Natomiast w 2003 roku s\u0105d w Muszynie rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce prawdziwe imi\u0119 i nazwisko Nikifora to: Epifaniusz (Epifan) Drowniak.Nie wiadomo r\u00f3wnie\u017c, kiedy zacz\u0105\u0142 rysowa\u0107 i malowa\u0107. Od pocz\u0105tku jednak przejawia\u0142 ogromn\u0105 wol\u0119 d\u0105\u017cenia do celu, jaki sobie wyznaczy\u0142 \u2013 by\u0107 malarzem, by\u0107 \\\"Matejk\u0105 z Krynicy\\\". Czu\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 krynickim patriot\u0105 lokalnym \u2013 dwukrotnie w ramach akcji \\\"Wis\u0142a\\\" wywo\u017cony w odleg\u0142y koniec Polski, z uporem wraca\u0142 do rodzinnego miasta.Najwcze\u015bniejsze zachowane prace Nikifora pochodz\u0105 sprzed 1920 roku. Jest w\u015br\u00f3d nich wiele takich, kt\u00f3re uwidaczniaj\u0105 trud doskonalenia umiej\u0119tno\u015bci przysz\u0142ego artysty. Jak pisa\u0142 Tadeusz Szczepanek:\u201eZachowane rysunki s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci szkicami 'par excellence' studyjnymi, nosz\u0105 \u015blady gumki, wycierania, poprawianie niew\u0142a\u015bciwie po\u0142o\u017conych linii. Nikifor stara si\u0119 opanowa\u0107, doskonali\u0107 perspektyw\u0119 zbie\u017cn\u0105, wykre\u015bla osie symetrii, przesuwa punkt przeci\u0119cia linii w coraz inne miejsce, pr\u00f3buje swych mo\u017cliwo\u015bci w perspektywie ptasiej i \u017cabiej\u201d.Podobne wra\u017cenie robi tzw. szkicownik architektury sakralnej powsta\u0142y kilka lat p\u00f3\u017aniej. Zdradza on zarazem obszar szczeg\u00f3lnych inspiracji Nikifora, kt\u00f3rym by\u0142a grecko-katolicka cerkiew. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jego prac przedstawia pejza\u017c z sylwetk\u0105 cerkwi w tle (Cerkiew o zachodzie s\u0142o\u0144ca, lata 20.; Biskup przed cerkwi\u0105, oko\u0142o 1930; Cerkiew w miasteczku, oko\u0142o 1962), wn\u0119trze \u015bwi\u0105tyni (Kapliczka, oko\u0142o 1930; Ostatnia wieczerza, b.d.) lub hieratyczny wizerunek \u015bwi\u0119tego (\u015awi\u0119ty Miko\u0142aj, lata 20.; \u015awi\u0119ty na drodze, przed 1956). Obok nich pojawiaj\u0105 si\u0119 tematy \u015bwieckie: liczne krajobrazy krynickie (Krynica \u2013 pijalnia, lata 30.; Willa \\\"Zach\u0119ta\\\", Willa \\\"Rusa\u0142eczka\\\", Budynek Przedsi\u0119biorstwa Ogrodniczego, wszystkie z lat 1940\u20131945; Niebieska willa, lata 1950\u20131955; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krynicy, przed 1962) i mniej liczne krakowskie (Krak\u00f3w \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142 mariacki, lata 1964\u20131966) oraz warszawskie (Pejza\u017c miejski \u2013 Warszawa, 1965), fragmenty architektury (Fragment architektury miejskiej, lata 30.), cz\u0119sto ca\u0142kowicie fantastycznej (Brama fantastyczna, b.d.), wn\u0119trza budynk\u00f3w (U fryzjera, U krawca, Trafika, wszystkie z lat 30.), dworce kolejowe i wij\u0105ce si\u0119 malowniczo mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami tory, kt\u00f3rymi Nikifor by\u0142 szczeg\u00f3lnie zafascynowany (Tory kolejowe, Stacja Bihcz, Krajobraz z mostem kolejowym, lata 30.), widoki g\u00f3r (Drewniany domek na tle p\u00f3l, lata 1940\u20131945; Pejza\u017c g\u00f3rski z wsi\u0105, Pejza\u017c z rzek\u0105, oba przed 1956). Malarz lubi\u0142 tak\u017ce portretowa\u0107 znajomych, przechodni\u00f3w (Na przechadzce, lata 20.; Portret m\u0119\u017cczyzny w p\u0142aszczu i z lask\u0105, lata 1950\u20131953), a przede wszystkim samego siebie. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce wydaj\u0105 si\u0119 liczne autoportrety (malowane g\u0142\u00f3wnie w latach 30.), poniewa\u017c ujawniaj\u0105 tyle\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 samego siebie, w\u0142asnej pozycji, co wyobra\u017cenia Nikifora na sw\u00f3j temat oraz jego aspiracje (bardzo te\u017c lubi\u0142 si\u0119 fotografowa\u0107). Przedstawia\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad jako: zamy\u015blony, siedz\u0105cy pod drzewami; wytwornie ubrany, usadowiony przy sztaludze; przy posi\u0142ku; z d\u0142oni\u0105 uniesion\u0105 w ge\u015bcie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa (stoj\u0105cy za o\u0142tarzem \u2013 Nikifor w peruce, Nikifor nauczaj\u0105cy, albo w ko\u015bcielnej niszy \u2013 Nikifor Biskup, wreszcie przed wej\u015bciem do \u015bwi\u0105tyni \u2013 Nikifor rozsy\u0142aj\u0105cy uczni\u00f3w). Na wielu tych pracach widniej\u0105 nieporadne, ale czytelne napisy: \\\"Malarz\\\" albo \\\"Pami\u0105tka z Krynicy\\\".Bez wzgl\u0119du na motyw Nikifor stosowa\u0142 niewielkie rozmiary prac, cz\u0119sto niewiele wi\u0119ksze od kartki papieru zeszytowego. Pocz\u0105tkowo wykorzystywa\u0142 podarowane skrawki - na przyk\u0142ad austriackie druki urz\u0119dowe, zu\u017cyte zeszyty szkolne, opakowania po czekoladkach, papierosach, papier pakowy. Z owej biedy i spowodowanej ni\u0105 oszcz\u0119dno\u015bci wzi\u0119\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi obrazki malowane dwustronnie (Chrystus nauczaj\u0105cy \/ Chrystus b\u0142ogos\u0142awi\u0105cy, \u015awi\u0119ta Barbara \/ Kapliczka, \u015awi\u0119ta Weronika \/ Chrystus w \u015bwi\u0105tyni, oko\u0142o 1920). Malowa\u0142 najch\u0119tniej akwarel\u0105, czasami \u0142\u0105czon\u0105 z temper\u0105 b\u0105d\u017a farb\u0105 olejn\u0105, rzadziej \u2013 w ostatnich latach \u017cycia \u2013 u\u017cywa\u0142 kredek. Mocny wyraz plastyczny jego prac stanowi jednak efekt przekroczenia wszelkich ogranicze\u0144. Nawet w niewielkim formacie potrafi\u0142 uzyska\u0107 przedstawienie monumentalne \u2013 dzi\u0119ki centralnej kompozycji, z wyrazist\u0105 frontaln\u0105 ekspozycj\u0105 na osi symetrii pionowego prostok\u0105ta figury ludzkiej, budowli b\u0105d\u017a g\u00f3ry. Cz\u0119sto pejza\u017c, scen\u0119 lub posta\u0107 zamyka\u0142 w ozdobnej bordiurze (\u015awi\u0119ci na drodze, przed 1956). Poszczeg\u00f3lne elementy dok\u0142adnie obrysowywa\u0142 cienk\u0105 czarn\u0105 kresk\u0105 i tak okonturowane p\u0142aszczyzny wype\u0142nia\u0142 \u017cywymi barwami nak\u0142adanymi prosto z tuby. Pod jego r\u0119k\u0105 farba traci\u0142a jednak surowo\u015b\u0107. W natchniony, wrodzony spos\u00f3b umia\u0142 z niej wyczarowywa\u0107 bogactwo niuans\u00f3w, potrafi\u0142 osi\u0105ga\u0107 pe\u0142ni\u0119 koloru, czasami pe\u0142ni\u0119 ton\u00f3w jednej barwy, a co wi\u0119cej \u2013 potrafi\u0142 przy pomocy palety kreowa\u0107 nastr\u00f3j. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w nastr\u00f3j nostalgii.Dorobek Nikifora liczy kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy prac. Najwybitniejsze \u2013 zdaniem znawc\u00f3w \u2013 pochodz\u0105 z lat 20.\u2013 30. Wtedy okre\u015bli\u0142 zar\u00f3wno swoje zainteresowania ikonograficzne, jak estetyczne. Znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 swoich dzie\u0142 rozda\u0142 b\u0105d\u017a sprzeda\u0142 za przys\u0142owiowe grosze, w latach najwi\u0119kszej biedy. Jego talent odkry\u0142 ukrai\u0144ski malarz, Roman Turyn. By\u0142 on r\u00f3wnie\u017c pierwszym zbieraczem akwarelowych kompozycji Nikifora (kolekcja, kt\u00f3r\u0105 zgromadzi\u0142, obejmowa\u0142a blisko dwie\u015bcie prac). B\u0119d\u0105c w Pary\u017cu, pokaza\u0142 je przebywaj\u0105cym tam cz\u0142onkom Komitetu Paryskiego, z kt\u00f3rymi \u0142\u0105czy\u0142a go przyja\u017a\u0144. Kapi\u015bci byli zachwyceni. Pr\u00f3bowali doprowadzi\u0107 do indywidualnej wystawy prac Nikifora w Pary\u017cu, ale zamiar ten nie powi\u00f3d\u0142 si\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 \\\"obrazk\u00f3w\\\" w\u0142\u0105czono jednak do zbiorowej ekspozycji malarzy lwowskich i przedstawicieli \u00c9cole de Paris, przygotowanej przez lwowskie Ukrai\u0144skie Muzeum Narodowe w 1932 roku. Pi\u00f3rem aprobat\u0119 kapist\u00f3w dla tej tw\u00f3rczo\u015bci wyrazi\u0142 sympatyzuj\u0105cy z nimi Jerzy Wolff, autor pierwszej publikacji na temat krynickiego samouka (\\\"Arkady\\\" 1938, nr 3). Pisa\u0142 on:\u201eZe sztuk\u0105 t\u0105 (Nikifora) zetkn\u0119li\u015bmy si\u0119 ja i moi przyjaciele przed paru laty w Pary\u017cu, zetkni\u0119cie by\u0142o ol\u015bniewaj\u0105ce, pami\u0119tam dot\u0105d chwil\u0119, kiedy w pracowni Jan\u00f3w Cybis\u00f3w stan\u0105\u0142em po raz pierwszy wobec tych ma\u0142ych akwarelek i [...] dot\u0105d nie och\u0142on\u0105\u0142em z podziwu. Uderzy\u0142a mnie w tych pracach niezwyk\u0142a dojrza\u0142o\u015b\u0107 i [...] odr\u0119bno\u015b\u0107 [...]. Zamalowano w ci\u0105gu wiek\u00f3w niezliczon\u0105 ilo\u015b\u0107 kawa\u0142k\u00f3w p\u0142\u00f3tna i deski, a te kawa\u0142eczki papieru nie przypomina\u0142y [...] nic, com widzia\u0142. [...] Te ma\u0142e obrazki s\u0105 proste jak natura, jedyno\u015b\u0107 ich polega wy\u0142\u0105cznie na tym, \u017ce najzupe\u0142niej szczerze zobaczono rzeczywisto\u015b\u0107 innymi ni\u017c wszyscy oczyma. [...] W absolutnej wra\u017cliwo\u015bci Nikifora na barw\u0119, kt\u00f3r\u0105 por\u00f3wna\u0107 mo\u017cna do absolutnego s\u0142uchu, przegl\u0105daj\u0105 si\u0119 [...] nasze w\u0142asne marzenia malarskie [...]\u201d.Dalej Wolff stwierdza\u0142, \u017ce Nikifor:\u201e[...] pracuje zawsze w gamach, ka\u017cdy jego obrazek jest rozwi\u0105zaniem przynajmniej trzech element\u00f3w barwnych; zestawienia s\u0105 przy tym bardzo dziwne i nieomylne. Dziwno\u015b\u0107 ich spowodowana jest abstrakcyjno\u015bci\u0105 jego malarskiego podej\u015bcia, ale abstrakcyjno\u015b\u0107 ta nie ma nic wsp\u00f3lnego z nierealno\u015bci\u0105, jego \u015bwiat jest zawsze najzupe\u0142niej konkretny, jest tylko konieczne oderwanie si\u0119 od przedmiotu po to, by przedmiot odtworzy\u0107 poprzez malarstwo\u201d.Dla Nikifora tekst okaza\u0142 si\u0119 rodzajem dyplomu - traktowa\u0142 go jako \u015bwiadectwo zezwalaj\u0105ce na uprawnianie malarstwa: okazywa\u0142 nieznajomym, prezentowa\u0142 krynickim turystom. Nadal jednak \u017cy\u0142 i pracowa\u0142 w osamotnieniu, a przede wszystkim w biedzie, bo od nieznanego ma\u0142o kto kupowa\u0142 obrazy. Dopiero w latach 50., a zw\u0142aszcza w 60. jego pozycja jako artysty zacz\u0119\u0142a wzrasta\u0107 (chocia\u017c jeszcze z lat 50. zachowa\u0142 si\u0119 ilustrowany list \u017cebraczy, w kt\u00f3rym malarz prosi\u0142 o \\\"kawa\u0142ek p\u0142\u00f3tna czy te\u017c jedzenie czy pieni\u0105dze\\\" i oferowa\u0142 do sprzeda\u017cy swoje \\\"obrazki\\\", za kt\u00f3re \u017c\u0105da\u0142, jak przejmuj\u0105co pisa\u0142, \\\"bardzo tanio, aby tylko \u017cy\u0107\\\"). Stopniowo jednak osi\u0105gn\u0105\u0142 popularno\u015b\u0107, przede wszystkim dzi\u0119ki powt\u00f3rnemu odkryciu - przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo Ell\u0119 i Andrzeja Banach\u00f3w. Banachowie nie tylko publikowali po\u015bwi\u0119cone mu artyku\u0142y i ksi\u0105\u017cki (pierwsza - \\\"Nikifor, mistrz z Krynicy\\\" Andrzeja Banacha - ukaza\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1957 roku), organizowali wystawy, ale r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto odwiedzali go i zapraszali do siebie, opiekowali si\u0119 nim, s\u0142u\u017c\u0105c pomoc\u0105 w trudach codziennej egzystencji (losy tej znajomo\u015bci oraz losy zabieg\u00f3w o s\u0142aw\u0119 malarza opisali w ksi\u0105\u017cce \\\"Historia o Nikiforze\\\", wznowienie 2004). Oddanym (z czasem prawnym) opiekunem malarza, towarzysz\u0105cym mu od pocz\u0105tku lat 60. w codziennym \u017cyciu, sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce zmar\u0142y niedawno Marian W\u0142osi\u0144ski - r\u00f3wnie\u017c malarz, kt\u00f3ry jednak po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107, podobnie jak swoje \u017cycie, Nikiforowi (uwa\u017ca\u0142 go za geniusza). Dzieje tej niezwyk\u0142ej przyja\u017ani opowiada film fabularny \u201eM\u00f3j Nikifor\u201d Krzysztofa Krauzego (rol\u0119 Nikifora zagra\u0142a w nim kongenialnie Krystyna Feldman). Premiera filmu w 2004 roku przyczyni\u0142a si\u0119 do ponownego, wzrostu zainteresowania krynickim samoukiem, a co za tym idzie \u2013 spowodowa\u0142a kilka wystaw oraz wznowienie niekt\u00f3rych publikacji dotycz\u0105cych jego i jego sztuki, jak wspomniana \\\"Historia o Nikiforze\\\". Obok niej trzeba wymieni\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzeja Banacha \\\"Nikifor\\\" (1984; wznowienie 2004). W ostatnich latach pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c album \\\"Nikifor\\\" ze wst\u0119pem Andrzeja Os\u0119ki (2000). Do popularyzacji sztuki krynickiego prymitywisty bardzo przyczyni\u0142 si\u0119 te\u017c Aleksander Jackowski \u2013 wieloletni, niestrudzony badacz tw\u00f3rczo\u015bci polskich artyst\u00f3w \\\"naiwnych\\\".Historia s\u0142awy Nikifora obejmuje r\u00f3wnie\u017c dzieje wystaw: pocz\u0105wszy od pierwszej indywidualnej krajowej w roku 1949, poprzez szereg zagranicznych, od ko\u0144ca lat 50. (Pary\u017c \u2013 galeria Diny Vierny), Amsterdam, Bruksela, Liege, 1959; krytycy por\u00f3wnywali malarza do Celnika-Rousseau), przez lata 60. (Haifa, 1960; Wiede\u0144, Baden-Baden, Frankfurt nad Menem, Hanower, 1961). Wymieni\u0107 te\u017c trzeba pierwsz\u0105 i ostatni\u0105 retrospektyw\u0119: pierwsza mia\u0142a miejsce w 1967 roku w warszawskiej \\\"Zach\u0119cie\\\", ostatnia \u2013 w 2004 roku w warszawskim Muzeum Etnograficznym. Natomiast w roku 1995 w krynickiej willi \\\"Roman\u00f3wka\\\" otwarto Muzeum Nikifora (jako oddzia\u0142 Muzeum Okr\u0119gowego w Nowym S\u0105czu). Za\u015b na pocz\u0105tku 2005 roku miejscowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u0142emkowska wyst\u0105pi\u0142a z inicjatyw\u0105 ufundowania pomnika artysty.O sile oddzia\u0142ywania \\\"obrazk\u00f3w\\\" Nikifora \u015bwiadczy tak\u017ce wra\u017cenie, jakie wywar\u0142y na Edwardzie Dwurniku, kt\u00f3ry pod ich wp\u0142ywem zmieni\u0142 poetyk\u0119 swojego malarstwa (\\\"wykorzysta\u0142\\\" mi\u0119dzy innymi charakterystyczn\u0105 czarn\u0105 kresk\u0119). Tak na ten temat m\u00f3wi\u0142:\u201eNigdy nie prze\u017cy\u0142em wi\u0119kszych emocji od tych, kt\u00f3re wzbudzi\u0142y we mnie jego obrazy ogl\u0105dane na \u017cywo. Pierwszy raz zobaczy\u0142em je [...] w 1965 roku. [...] Pr\u00f3bowa\u0142em wtedy rysowa\u0107 architektur\u0119, ale dopiero jak zobaczy\u0142em t\u0119 wystaw\u0119, wiedzia\u0142em od razu, jak trzeba to robi\u0107. [...] By\u0142 sko\u0144czonym malarzem, wspania\u0142ym, g\u0142\u0119bokim, podchodzi\u0142 do malowania jak mistrzowie renesansu, klasycznie uczciwie. [...] Wszystko, co malowa\u0142, jest ZOBACZONE. A potem to zobaczone tasowa\u0142o si\u0119 w jego pami\u0119ci, wyobra\u017ani, swobodnie. On wyzwala\u0142 si\u0119 wspaniale z przymusu rzeczywisto\u015bci i kreowa\u0142 obraz, \u015bwiat, w\u0142asn\u0105 ich struktur\u0119. Opowiada\u0142 siebie, malowa\u0142 sw\u00f3j kosmos\\\".Autor: Ma\u0142gorzata Kitowska-\u0141ysiak, Instytut Historii Sztuki KUL, luty 2005; \u017ar\u00f3d\u0142o: www.culture.pl\\nEksponaty ze zbior\u00f3w Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w WarszawieKurator: Alicja Mironiuk NikolskaAutor\u00a0aran\u017cacji plastycznej: Vilma Brazi\u016bnait\u0117Projekt graficzny: Jonas Vaik\u0161norasPrzygotowanie wystawy i nadz\u00f3r konserwatorski: Anna GrzechnikOrganizatorzy:Narodowe Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisaInstytut Adama MickiewiczaPa\u0144stwowe Muzeum Etnograficznego w WarszawiePartner: Instytut Polski w Wilnie\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg\",\"width\":1901,\"height\":1308},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#website\",\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/\",\"name\":\"Instytut Polski w Wilnie\",\"description\":\"Instytuty Polskie\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#\/schema\/person\/78c72aa8a0c11636786e5f94021bbf20\",\"name\":\"kierulisa\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f657fc62324bc6bb80da604bb5900de?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f657fc62324bc6bb80da604bb5900de?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"kierulisa\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/kierulisa\"],\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/author\/kierulisa\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c - Instytut Polski w Wilnie","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c - Instytut Polski w Wilnie","og_description":"13 kwietnia \u2013 11 czerwca 2023 r., Kowie\u0144ska Galeria Obraz\u00f3w Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa (ul. K. Donelai\u010dio 16, Kowno)Otwarcie: \u00a013 kwietnia 2023 r. o godz. 18.00 Na wystawie zostanie pokazanych ponad 100 dzie\u0142 Nikifora z kolekcji Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Wystawa przedstawi przekrojowo dorobek malarza i obejmie wszystkie podejmowane przez niego […]","og_url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/","og_site_name":"Instytut Polski w Wilnie","article_published_time":"2023-03-27T10:15:34+00:00","article_modified_time":"2023-03-27T10:15:36+00:00","og_image":[{"width":1901,"height":1308,"url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"kierulisa","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"kierulisa","Szacowany czas czytania":"11 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"event","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/","url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/","name":"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c","isPartOf":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#primaryimage"},"image":["https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg","https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak-300x206.jpg","https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak-1024x705.jpg","https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg"],"thumbnailUrl":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg","datePublished":"2023-03-27T10:15:34+02:00","dateModified":"2023-03-27T10:15:36+02:00","author":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#\/schema\/person\/78c72aa8a0c11636786e5f94021bbf20"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/"]}],"@context":"https:\/\/schema.org","startDate":"2023-04-13","endDate":"2023-06-11","eventStatus":"EventScheduled","eventAttendanceMode":"OfflineEventAttendanceMode","location":{"@type":"place","name":"","address":"","geo":{"@type":"GeoCoordinates","latitude":"","longitude":""}},"description":"13 kwietnia \u2013 11 czerwca 2023 r., Kowie\u0144ska Galeria Obraz\u00f3w Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisa (ul. K. Donelai\u010dio 16, Kowno)Otwarcie: \u00a013 kwietnia 2023 r. o godz. 18.00\nNa wystawie zostanie pokazanych ponad 100 dzie\u0142 Nikifora z kolekcji Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Wystawa przedstawi przekrojowo dorobek malarza i obejmie wszystkie podejmowane przez niego tematy: pejza\u017c, architektur\u0119 miejsk\u0105 i fantastyczn\u0105, dworce kolejowe, wn\u0119trza \u015bwi\u0105ty\u0144 i sklep\u00f3w oraz postacie \u015bwi\u0119tych.\nNikifor zwany te\u017c Nikiforem Krynickim; (w\u0142a\u015bc. Epifaniusz Drowniak) urodzi\u0142 si\u0119 w 1895 roku w Krynicy-Zdr\u00f3j, zmar\u0142 w 1968 tam\u017ce. Samouk, zaliczany do grona najwybitniejszych na \u015bwiecie malarzy tzw. naiwnych, prymitywist\u00f3w.By\u0142 z pochodzenia \u2013 po matce \u2013 \u0141emkiem (jego ojciec by\u0142 Polakiem, wed\u0142ug legendy \u2013 uznanym malarzem, kryptonimowanym jako \u201eT\u201d). Tak\u017ce po matce, kt\u00f3ra wychowywa\u0142a go samotnie, w wielkiej biedzie i poniewierce, najmuj\u0105c si\u0119 do r\u00f3\u017cnych prac gospodarskich, odziedziczy\u0142 wad\u0119 s\u0142uchu i wymowy. Osierocony podczas I wojny \u015bwiatowej, nie umiej\u0105cy porozumie\u0107 si\u0119 z otoczeniem, traktowany by\u0142 pocz\u0105tkowo przez krynick\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 jako odmieniec - izolowany fizycznie i psychicznie, wy\u015bmiewany. Nie wiadomo, sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 jego imi\u0119 (przezwisko? oryginalnie brzmia\u0142o ono prawdopodobnie Netyfor), w ka\u017cdym razie u\u017cywa\u0142 go od najm\u0142odszych lat. Przez d\u0142ugi czas pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie tym imieniem. W roku 1949, przy okazji pierwszej indywidualnej wystawy prac, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w warszawskim salonie Stowarzyszenia Architekt\u00f3w Polskich, mianowano go okazjonalnie \"Janem Nikiforem\" (uwieczni\u0142 to afisz). Dopiero w 1963 roku urz\u0119dowo nadano mu nazwisko \"Krynicki\", co stanowi\u0142o przypiecz\u0119towanie administracyjnej normalizacji jego statusu (jednocze\u015bnie od w\u0142adz Krynicy otrzyma\u0142 mieszkanie). Natomiast w 2003 roku s\u0105d w Muszynie rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce prawdziwe imi\u0119 i nazwisko Nikifora to: Epifaniusz (Epifan) Drowniak.Nie wiadomo r\u00f3wnie\u017c, kiedy zacz\u0105\u0142 rysowa\u0107 i malowa\u0107. Od pocz\u0105tku jednak przejawia\u0142 ogromn\u0105 wol\u0119 d\u0105\u017cenia do celu, jaki sobie wyznaczy\u0142 \u2013 by\u0107 malarzem, by\u0107 \"Matejk\u0105 z Krynicy\". Czu\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 krynickim patriot\u0105 lokalnym \u2013 dwukrotnie w ramach akcji \"Wis\u0142a\" wywo\u017cony w odleg\u0142y koniec Polski, z uporem wraca\u0142 do rodzinnego miasta.Najwcze\u015bniejsze zachowane prace Nikifora pochodz\u0105 sprzed 1920 roku. Jest w\u015br\u00f3d nich wiele takich, kt\u00f3re uwidaczniaj\u0105 trud doskonalenia umiej\u0119tno\u015bci przysz\u0142ego artysty. Jak pisa\u0142 Tadeusz Szczepanek:\u201eZachowane rysunki s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci szkicami 'par excellence' studyjnymi, nosz\u0105 \u015blady gumki, wycierania, poprawianie niew\u0142a\u015bciwie po\u0142o\u017conych linii. Nikifor stara si\u0119 opanowa\u0107, doskonali\u0107 perspektyw\u0119 zbie\u017cn\u0105, wykre\u015bla osie symetrii, przesuwa punkt przeci\u0119cia linii w coraz inne miejsce, pr\u00f3buje swych mo\u017cliwo\u015bci w perspektywie ptasiej i \u017cabiej\u201d.Podobne wra\u017cenie robi tzw. szkicownik architektury sakralnej powsta\u0142y kilka lat p\u00f3\u017aniej. Zdradza on zarazem obszar szczeg\u00f3lnych inspiracji Nikifora, kt\u00f3rym by\u0142a grecko-katolicka cerkiew. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jego prac przedstawia pejza\u017c z sylwetk\u0105 cerkwi w tle (Cerkiew o zachodzie s\u0142o\u0144ca, lata 20.; Biskup przed cerkwi\u0105, oko\u0142o 1930; Cerkiew w miasteczku, oko\u0142o 1962), wn\u0119trze \u015bwi\u0105tyni (Kapliczka, oko\u0142o 1930; Ostatnia wieczerza, b.d.) lub hieratyczny wizerunek \u015bwi\u0119tego (\u015awi\u0119ty Miko\u0142aj, lata 20.; \u015awi\u0119ty na drodze, przed 1956). Obok nich pojawiaj\u0105 si\u0119 tematy \u015bwieckie: liczne krajobrazy krynickie (Krynica \u2013 pijalnia, lata 30.; Willa \"Zach\u0119ta\", Willa \"Rusa\u0142eczka\", Budynek Przedsi\u0119biorstwa Ogrodniczego, wszystkie z lat 1940\u20131945; Niebieska willa, lata 1950\u20131955; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krynicy, przed 1962) i mniej liczne krakowskie (Krak\u00f3w \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142 mariacki, lata 1964\u20131966) oraz warszawskie (Pejza\u017c miejski \u2013 Warszawa, 1965), fragmenty architektury (Fragment architektury miejskiej, lata 30.), cz\u0119sto ca\u0142kowicie fantastycznej (Brama fantastyczna, b.d.), wn\u0119trza budynk\u00f3w (U fryzjera, U krawca, Trafika, wszystkie z lat 30.), dworce kolejowe i wij\u0105ce si\u0119 malowniczo mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami tory, kt\u00f3rymi Nikifor by\u0142 szczeg\u00f3lnie zafascynowany (Tory kolejowe, Stacja Bihcz, Krajobraz z mostem kolejowym, lata 30.), widoki g\u00f3r (Drewniany domek na tle p\u00f3l, lata 1940\u20131945; Pejza\u017c g\u00f3rski z wsi\u0105, Pejza\u017c z rzek\u0105, oba przed 1956). Malarz lubi\u0142 tak\u017ce portretowa\u0107 znajomych, przechodni\u00f3w (Na przechadzce, lata 20.; Portret m\u0119\u017cczyzny w p\u0142aszczu i z lask\u0105, lata 1950\u20131953), a przede wszystkim samego siebie. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce wydaj\u0105 si\u0119 liczne autoportrety (malowane g\u0142\u00f3wnie w latach 30.), poniewa\u017c ujawniaj\u0105 tyle\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 samego siebie, w\u0142asnej pozycji, co wyobra\u017cenia Nikifora na sw\u00f3j temat oraz jego aspiracje (bardzo te\u017c lubi\u0142 si\u0119 fotografowa\u0107). Przedstawia\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad jako: zamy\u015blony, siedz\u0105cy pod drzewami; wytwornie ubrany, usadowiony przy sztaludze; przy posi\u0142ku; z d\u0142oni\u0105 uniesion\u0105 w ge\u015bcie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa (stoj\u0105cy za o\u0142tarzem \u2013 Nikifor w peruce, Nikifor nauczaj\u0105cy, albo w ko\u015bcielnej niszy \u2013 Nikifor Biskup, wreszcie przed wej\u015bciem do \u015bwi\u0105tyni \u2013 Nikifor rozsy\u0142aj\u0105cy uczni\u00f3w). Na wielu tych pracach widniej\u0105 nieporadne, ale czytelne napisy: \"Malarz\" albo \"Pami\u0105tka z Krynicy\".Bez wzgl\u0119du na motyw Nikifor stosowa\u0142 niewielkie rozmiary prac, cz\u0119sto niewiele wi\u0119ksze od kartki papieru zeszytowego. Pocz\u0105tkowo wykorzystywa\u0142 podarowane skrawki - na przyk\u0142ad austriackie druki urz\u0119dowe, zu\u017cyte zeszyty szkolne, opakowania po czekoladkach, papierosach, papier pakowy. Z owej biedy i spowodowanej ni\u0105 oszcz\u0119dno\u015bci wzi\u0119\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi obrazki malowane dwustronnie (Chrystus nauczaj\u0105cy \/ Chrystus b\u0142ogos\u0142awi\u0105cy, \u015awi\u0119ta Barbara \/ Kapliczka, \u015awi\u0119ta Weronika \/ Chrystus w \u015bwi\u0105tyni, oko\u0142o 1920). Malowa\u0142 najch\u0119tniej akwarel\u0105, czasami \u0142\u0105czon\u0105 z temper\u0105 b\u0105d\u017a farb\u0105 olejn\u0105, rzadziej \u2013 w ostatnich latach \u017cycia \u2013 u\u017cywa\u0142 kredek. Mocny wyraz plastyczny jego prac stanowi jednak efekt przekroczenia wszelkich ogranicze\u0144. Nawet w niewielkim formacie potrafi\u0142 uzyska\u0107 przedstawienie monumentalne \u2013 dzi\u0119ki centralnej kompozycji, z wyrazist\u0105 frontaln\u0105 ekspozycj\u0105 na osi symetrii pionowego prostok\u0105ta figury ludzkiej, budowli b\u0105d\u017a g\u00f3ry. Cz\u0119sto pejza\u017c, scen\u0119 lub posta\u0107 zamyka\u0142 w ozdobnej bordiurze (\u015awi\u0119ci na drodze, przed 1956). Poszczeg\u00f3lne elementy dok\u0142adnie obrysowywa\u0142 cienk\u0105 czarn\u0105 kresk\u0105 i tak okonturowane p\u0142aszczyzny wype\u0142nia\u0142 \u017cywymi barwami nak\u0142adanymi prosto z tuby. Pod jego r\u0119k\u0105 farba traci\u0142a jednak surowo\u015b\u0107. W natchniony, wrodzony spos\u00f3b umia\u0142 z niej wyczarowywa\u0107 bogactwo niuans\u00f3w, potrafi\u0142 osi\u0105ga\u0107 pe\u0142ni\u0119 koloru, czasami pe\u0142ni\u0119 ton\u00f3w jednej barwy, a co wi\u0119cej \u2013 potrafi\u0142 przy pomocy palety kreowa\u0107 nastr\u00f3j. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w nastr\u00f3j nostalgii.Dorobek Nikifora liczy kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy prac. Najwybitniejsze \u2013 zdaniem znawc\u00f3w \u2013 pochodz\u0105 z lat 20.\u2013 30. Wtedy okre\u015bli\u0142 zar\u00f3wno swoje zainteresowania ikonograficzne, jak estetyczne. Znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 swoich dzie\u0142 rozda\u0142 b\u0105d\u017a sprzeda\u0142 za przys\u0142owiowe grosze, w latach najwi\u0119kszej biedy. Jego talent odkry\u0142 ukrai\u0144ski malarz, Roman Turyn. By\u0142 on r\u00f3wnie\u017c pierwszym zbieraczem akwarelowych kompozycji Nikifora (kolekcja, kt\u00f3r\u0105 zgromadzi\u0142, obejmowa\u0142a blisko dwie\u015bcie prac). B\u0119d\u0105c w Pary\u017cu, pokaza\u0142 je przebywaj\u0105cym tam cz\u0142onkom Komitetu Paryskiego, z kt\u00f3rymi \u0142\u0105czy\u0142a go przyja\u017a\u0144. Kapi\u015bci byli zachwyceni. Pr\u00f3bowali doprowadzi\u0107 do indywidualnej wystawy prac Nikifora w Pary\u017cu, ale zamiar ten nie powi\u00f3d\u0142 si\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 \"obrazk\u00f3w\" w\u0142\u0105czono jednak do zbiorowej ekspozycji malarzy lwowskich i przedstawicieli \u00c9cole de Paris, przygotowanej przez lwowskie Ukrai\u0144skie Muzeum Narodowe w 1932 roku. Pi\u00f3rem aprobat\u0119 kapist\u00f3w dla tej tw\u00f3rczo\u015bci wyrazi\u0142 sympatyzuj\u0105cy z nimi Jerzy Wolff, autor pierwszej publikacji na temat krynickiego samouka (\"Arkady\" 1938, nr 3). Pisa\u0142 on:\u201eZe sztuk\u0105 t\u0105 (Nikifora) zetkn\u0119li\u015bmy si\u0119 ja i moi przyjaciele przed paru laty w Pary\u017cu, zetkni\u0119cie by\u0142o ol\u015bniewaj\u0105ce, pami\u0119tam dot\u0105d chwil\u0119, kiedy w pracowni Jan\u00f3w Cybis\u00f3w stan\u0105\u0142em po raz pierwszy wobec tych ma\u0142ych akwarelek i [...] dot\u0105d nie och\u0142on\u0105\u0142em z podziwu. Uderzy\u0142a mnie w tych pracach niezwyk\u0142a dojrza\u0142o\u015b\u0107 i [...] odr\u0119bno\u015b\u0107 [...]. Zamalowano w ci\u0105gu wiek\u00f3w niezliczon\u0105 ilo\u015b\u0107 kawa\u0142k\u00f3w p\u0142\u00f3tna i deski, a te kawa\u0142eczki papieru nie przypomina\u0142y [...] nic, com widzia\u0142. [...] Te ma\u0142e obrazki s\u0105 proste jak natura, jedyno\u015b\u0107 ich polega wy\u0142\u0105cznie na tym, \u017ce najzupe\u0142niej szczerze zobaczono rzeczywisto\u015b\u0107 innymi ni\u017c wszyscy oczyma. [...] W absolutnej wra\u017cliwo\u015bci Nikifora na barw\u0119, kt\u00f3r\u0105 por\u00f3wna\u0107 mo\u017cna do absolutnego s\u0142uchu, przegl\u0105daj\u0105 si\u0119 [...] nasze w\u0142asne marzenia malarskie [...]\u201d.Dalej Wolff stwierdza\u0142, \u017ce Nikifor:\u201e[...] pracuje zawsze w gamach, ka\u017cdy jego obrazek jest rozwi\u0105zaniem przynajmniej trzech element\u00f3w barwnych; zestawienia s\u0105 przy tym bardzo dziwne i nieomylne. Dziwno\u015b\u0107 ich spowodowana jest abstrakcyjno\u015bci\u0105 jego malarskiego podej\u015bcia, ale abstrakcyjno\u015b\u0107 ta nie ma nic wsp\u00f3lnego z nierealno\u015bci\u0105, jego \u015bwiat jest zawsze najzupe\u0142niej konkretny, jest tylko konieczne oderwanie si\u0119 od przedmiotu po to, by przedmiot odtworzy\u0107 poprzez malarstwo\u201d.Dla Nikifora tekst okaza\u0142 si\u0119 rodzajem dyplomu - traktowa\u0142 go jako \u015bwiadectwo zezwalaj\u0105ce na uprawnianie malarstwa: okazywa\u0142 nieznajomym, prezentowa\u0142 krynickim turystom. Nadal jednak \u017cy\u0142 i pracowa\u0142 w osamotnieniu, a przede wszystkim w biedzie, bo od nieznanego ma\u0142o kto kupowa\u0142 obrazy. Dopiero w latach 50., a zw\u0142aszcza w 60. jego pozycja jako artysty zacz\u0119\u0142a wzrasta\u0107 (chocia\u017c jeszcze z lat 50. zachowa\u0142 si\u0119 ilustrowany list \u017cebraczy, w kt\u00f3rym malarz prosi\u0142 o \"kawa\u0142ek p\u0142\u00f3tna czy te\u017c jedzenie czy pieni\u0105dze\" i oferowa\u0142 do sprzeda\u017cy swoje \"obrazki\", za kt\u00f3re \u017c\u0105da\u0142, jak przejmuj\u0105co pisa\u0142, \"bardzo tanio, aby tylko \u017cy\u0107\"). Stopniowo jednak osi\u0105gn\u0105\u0142 popularno\u015b\u0107, przede wszystkim dzi\u0119ki powt\u00f3rnemu odkryciu - przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo Ell\u0119 i Andrzeja Banach\u00f3w. Banachowie nie tylko publikowali po\u015bwi\u0119cone mu artyku\u0142y i ksi\u0105\u017cki (pierwsza - \"Nikifor, mistrz z Krynicy\" Andrzeja Banacha - ukaza\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1957 roku), organizowali wystawy, ale r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto odwiedzali go i zapraszali do siebie, opiekowali si\u0119 nim, s\u0142u\u017c\u0105c pomoc\u0105 w trudach codziennej egzystencji (losy tej znajomo\u015bci oraz losy zabieg\u00f3w o s\u0142aw\u0119 malarza opisali w ksi\u0105\u017cce \"Historia o Nikiforze\", wznowienie 2004). Oddanym (z czasem prawnym) opiekunem malarza, towarzysz\u0105cym mu od pocz\u0105tku lat 60. w codziennym \u017cyciu, sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce zmar\u0142y niedawno Marian W\u0142osi\u0144ski - r\u00f3wnie\u017c malarz, kt\u00f3ry jednak po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107, podobnie jak swoje \u017cycie, Nikiforowi (uwa\u017ca\u0142 go za geniusza). Dzieje tej niezwyk\u0142ej przyja\u017ani opowiada film fabularny \u201eM\u00f3j Nikifor\u201d Krzysztofa Krauzego (rol\u0119 Nikifora zagra\u0142a w nim kongenialnie Krystyna Feldman). Premiera filmu w 2004 roku przyczyni\u0142a si\u0119 do ponownego, wzrostu zainteresowania krynickim samoukiem, a co za tym idzie \u2013 spowodowa\u0142a kilka wystaw oraz wznowienie niekt\u00f3rych publikacji dotycz\u0105cych jego i jego sztuki, jak wspomniana \"Historia o Nikiforze\". Obok niej trzeba wymieni\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzeja Banacha \"Nikifor\" (1984; wznowienie 2004). W ostatnich latach pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c album \"Nikifor\" ze wst\u0119pem Andrzeja Os\u0119ki (2000). Do popularyzacji sztuki krynickiego prymitywisty bardzo przyczyni\u0142 si\u0119 te\u017c Aleksander Jackowski \u2013 wieloletni, niestrudzony badacz tw\u00f3rczo\u015bci polskich artyst\u00f3w \"naiwnych\".Historia s\u0142awy Nikifora obejmuje r\u00f3wnie\u017c dzieje wystaw: pocz\u0105wszy od pierwszej indywidualnej krajowej w roku 1949, poprzez szereg zagranicznych, od ko\u0144ca lat 50. (Pary\u017c \u2013 galeria Diny Vierny), Amsterdam, Bruksela, Liege, 1959; krytycy por\u00f3wnywali malarza do Celnika-Rousseau), przez lata 60. (Haifa, 1960; Wiede\u0144, Baden-Baden, Frankfurt nad Menem, Hanower, 1961). Wymieni\u0107 te\u017c trzeba pierwsz\u0105 i ostatni\u0105 retrospektyw\u0119: pierwsza mia\u0142a miejsce w 1967 roku w warszawskiej \"Zach\u0119cie\", ostatnia \u2013 w 2004 roku w warszawskim Muzeum Etnograficznym. Natomiast w roku 1995 w krynickiej willi \"Roman\u00f3wka\" otwarto Muzeum Nikifora (jako oddzia\u0142 Muzeum Okr\u0119gowego w Nowym S\u0105czu). Za\u015b na pocz\u0105tku 2005 roku miejscowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u0142emkowska wyst\u0105pi\u0142a z inicjatyw\u0105 ufundowania pomnika artysty.O sile oddzia\u0142ywania \"obrazk\u00f3w\" Nikifora \u015bwiadczy tak\u017ce wra\u017cenie, jakie wywar\u0142y na Edwardzie Dwurniku, kt\u00f3ry pod ich wp\u0142ywem zmieni\u0142 poetyk\u0119 swojego malarstwa (\"wykorzysta\u0142\" mi\u0119dzy innymi charakterystyczn\u0105 czarn\u0105 kresk\u0119). Tak na ten temat m\u00f3wi\u0142:\u201eNigdy nie prze\u017cy\u0142em wi\u0119kszych emocji od tych, kt\u00f3re wzbudzi\u0142y we mnie jego obrazy ogl\u0105dane na \u017cywo. Pierwszy raz zobaczy\u0142em je [...] w 1965 roku. [...] Pr\u00f3bowa\u0142em wtedy rysowa\u0107 architektur\u0119, ale dopiero jak zobaczy\u0142em t\u0119 wystaw\u0119, wiedzia\u0142em od razu, jak trzeba to robi\u0107. [...] By\u0142 sko\u0144czonym malarzem, wspania\u0142ym, g\u0142\u0119bokim, podchodzi\u0142 do malowania jak mistrzowie renesansu, klasycznie uczciwie. [...] Wszystko, co malowa\u0142, jest ZOBACZONE. A potem to zobaczone tasowa\u0142o si\u0119 w jego pami\u0119ci, wyobra\u017ani, swobodnie. On wyzwala\u0142 si\u0119 wspaniale z przymusu rzeczywisto\u015bci i kreowa\u0142 obraz, \u015bwiat, w\u0142asn\u0105 ich struktur\u0119. Opowiada\u0142 siebie, malowa\u0142 sw\u00f3j kosmos\".Autor: Ma\u0142gorzata Kitowska-\u0141ysiak, Instytut Historii Sztuki KUL, luty 2005; \u017ar\u00f3d\u0142o: www.culture.pl\nEksponaty ze zbior\u00f3w Pa\u0144stwowego Muzeum Etnograficznego w WarszawieKurator: Alicja Mironiuk NikolskaAutor\u00a0aran\u017cacji plastycznej: Vilma Brazi\u016bnait\u0117Projekt graficzny: Jonas Vaik\u0161norasPrzygotowanie wystawy i nadz\u00f3r konserwatorski: Anna GrzechnikOrganizatorzy:Narodowe Muzeum Sztuki im. M. K. \u010ciurlionisaInstytut Adama MickiewiczaPa\u0144stwowe Muzeum Etnograficznego w WarszawiePartner: Instytut Polski w Wilnie"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#primaryimage","url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg","contentUrl":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-content\/uploads\/sites\/24\/2023\/03\/plak.jpg","width":1901,"height":1308},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/pl\/2023\/03\/27\/wystawa-nikifor-mistrz-polskiej-sztuki-naiwnej\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Wystawa \u201eNikifor. Mistrz polskiej sztuki naiwnej\u201c"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#website","url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/","name":"Instytut Polski w Wilnie","description":"Instytuty Polskie","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#\/schema\/person\/78c72aa8a0c11636786e5f94021bbf20","name":"kierulisa","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f657fc62324bc6bb80da604bb5900de?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f657fc62324bc6bb80da604bb5900de?s=96&d=mm&r=g","caption":"kierulisa"},"sameAs":["http:\/\/kierulisa"],"url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/author\/kierulisa\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4828","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/users\/97"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4828"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4828\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4831,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4828\/revisions\/4831"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4829"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/vilnius\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}