{"id":7294,"date":"2021-04-08T15:32:29","date_gmt":"2021-04-08T13:32:29","guid":{"rendered":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/?p=7294"},"modified":"2021-05-05T12:50:53","modified_gmt":"2021-05-05T10:50:53","slug":"13-sprawdzonych-przepowiedni-lema","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/","title":{"rendered":"Sprawdzone przepowiednie Lema"},"content":{"rendered":"\n

2021 to rok Stanis\u0142awa Lema – jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy gatunku science fiction, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat przed stu laty. <\/span><\/p>\n

W roku 1976 Lem zosta\u0142 okrzykni\u0119ty najbardziej poczytnym pisarzem science-fiction na \u015bwiecie, a jego ksi\u0105\u017cki zosta\u0142y przet\u0142umaczone na 41 j\u0119zyk\u00f3w. Nie ka\u017cdy jednak wie, ze Lem by\u0142 tak\u017ce filozofem oraz\u2026. futurologiem i przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej dzisiaj \u017cyjemy. <\/span><\/p>\n

Tablet i e-booki, smartfony, Google, a nawet Matrix zosta\u0142y wymy\u015blone <\/span>ju\u017c w po\u0142owie XX wieku. Oto jak Stanis\u0142aw Lem przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107!<\/span><\/p>\n

Optony, lektony, trionsandy, fantomatony\u2026 By\u0107 mo\u017ce te s\u0142owa nie s\u0105 wam znane, ale zapewniam, \u017ce z przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re one oznaczaj\u0105, korzystacie na co dzie\u0144.\u00a0Stanis\u0142aw Lem<\/a>\u00a0wymy\u015bli\u0142 wiele z nich na d\u0142ugo przedtem, zanim sta\u0142y si\u0119 elementem naszej rzeczywisto\u015bci. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema by\u0142a nawet inspiracj\u0105 dla tw\u00f3rc\u00f3w kultowego serialu animowanego i jednej z najpopularniejszych na \u015bwiecie gier wideo.<\/p>\n

Oto kilka z najbardziej niezwyk\u0142ych przepowiedni Lema oraz jego obawy na temat przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re nie straci\u0142y na aktualno\u015bci do dzisiaj, nadal stanowi\u0105c przedmiot za\u017cartych dyskusji zwi\u0105zanych z rozwojem nauki i technologii oraz takimi tematami jak biotechnologia czy transhumanizm.<\/p>\n

E-booki i tablety<\/strong><\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Lem to prawdopodobnie pierwszy autor science fiction, kt\u00f3ry trafnie przewidzia\u0142 zmierzch ksi\u0105\u017cek papierowych i nadej\u015bcie ery format\u00f3w elektronicznych i czytnik\u00f3w e-book\u00f3w. Pisa\u0142 o tym ju\u017c w 1961 roku w powie\u015bci\u00a0„Powr\u00f3t z gwiazd”<\/a>, czyli oko\u0142o 40 lat przed pierwszymi skromnymi pr\u00f3bami wykorzystania e-papieru. Lem wyobra\u017ca\u0142 sobie e-booki jako kryszta\u0142ki, na kt\u00f3rych zapisywano tre\u015bci odtwarzane na specjalnym urz\u0105dzeniu, co s\u0142usznie mo\u017ce si\u0119 kojarzy\u0107 ze wsp\u00f3\u0142czesnymi tabletami. Urz\u0105dzenie to nazwa\u0142 optonem, cho\u0107 dzisiaj wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas m\u00f3wi o nim Kindle.<\/p>\n

„Ca\u0142e popo\u0142udnie sp\u0119dzi\u0142em w ksi\u0119garni. Nie by\u0142o w niej ksi\u0105\u017cek. Nie drukowano ich ju\u017c od p\u00f3\u0142 wieku bez ma\u0142a. A tak si\u0119 na nie cieszy\u0142em, po mikrofilmach, z kt\u00f3rych sk\u0142ada\u0142a si\u0119 biblioteka „Prometeusza”. Nic z tego. Nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o szpera\u0107 po p\u00f3\u0142kach, wa\u017cy\u0107 w r\u0119ce tom\u00f3w, czu\u0107 ich ci\u0119\u017caru, zapowiadaj\u0105cego rozmiar lektury. Ksi\u0119garnia przypomina\u0142a raczej elektronowe laboratorium. Ksi\u0105\u017cki to by\u0142y kryszta\u0142ki z utrwalon\u0105 tre\u015bci\u0105. Czyta\u0107 mo\u017cna je by\u0142o przy pomocy optonu. By\u0142 nawet podobny do ksi\u0105\u017cki, ale o jednej, jedynej stronicy mi\u0119dzy ok\u0142adkami. Za dotkni\u0119ciem pojawia\u0142y si\u0119 na niej kolejne karty tekstu”.\u00a0<\/p>\n

Audiobooki<\/strong><\/span><\/p>\n

W tej samej powie\u015bci Lem przewidzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c popularno\u015b\u0107 audiobook\u00f3w, cho\u0107 sam wola\u0142 nazywa\u0107 je lektonami: „Ale opton\u00f3w ma\u0142o u\u017cywano, jak mi powiedzia\u0142 robot sprzedawca. Publiczno\u015b\u0107 wola\u0142a lektony \u2013 czyta\u0142y g\u0142o\u015bno, mo\u017cna je by\u0142o nastawia\u0107 na dowolny rodzaj g\u0142osu, tempo i modulacj\u0119”.\u00a0<\/p>\n

Co prawda, roboty nie zast\u0105pi\u0142y jeszcze ksi\u0119garzy, ale jeste\u015bmy na dobrej drodze \u2013 potrafimy ju\u017c dostosowa\u0107 tempo odtwarzania audiobook\u00f3w i podcast\u00f3w.<\/p>\n

Internet<\/strong><\/span><\/p>\n

Ju\u017c na pocz\u0105tku lat 50. XX wieku Lem rozwa\u017ca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u0142\u0105czenia komputer\u00f3w o du\u017cej mocy w celu zwi\u0119kszenia ich mo\u017cliwo\u015bci przetwarzania danych. W „Dialogach” z 1957 roku przedstawia\u0142 t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jako realny kierunek rozwoju technologicznego, pisz\u0105c, \u017ce „wskutek stopniowego zrastania si\u0119 wszystkich informatycznych maszyn i bank\u00f3w pami\u0119ci powstan\u0105 kontynentalne, a potem nawet planetarne sieci komputerowe”.<\/p>\n

Zmar\u0142y w 2006 roku Lem do\u017cy\u0142 realizacji wielu ze swoich przewidywa\u0144, w tym Internetu. By\u0142 tym zaskoczony. Oto jak brzmia\u0142 jego s\u0142ynny, cho\u0107 raczej apokryficzny komentarz po pierwszym spotkaniu z nowym medium:<\/p>\n

„Dop\u00f3ki nie skorzysta\u0142em z internetu, nie wiedzia\u0142em, \u017ce na \u015bwiecie jest tylu idiot\u00f3w”.<\/p>\n

Google<\/strong><\/span><\/p>\n

Mniej wi\u0119cej w tym samym okresie Lem przewidzia\u0142 tak\u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej ludzie b\u0119d\u0105 mieli natychmiastowy i powszechny dost\u0119p do ogromnej wirtualnej bazy danych, kt\u00f3r\u0105 nazywa\u0142 „Bibliotek\u0105 Trion\u00f3w”. Triony to wed\u0142ug Lema by\u0142y kryszta\u0142ki kwarcu, kt\u00f3rych „struktur\u0119 cz\u0105steczkow\u0105 mo\u017cna trwale zmienia\u0107”. Triony funkcjonowa\u0142y w tw\u00f3rczo\u015bci Lema jak wsp\u00f3\u0142czesne pendrive’y, kt\u00f3re po\u0142\u0105czone falami radiowymi tworzy\u0142y ogromn\u0105 baz\u0119 wiedzy. Tak Lem opisuje to zjawisko w „Ob\u0142oku Magellana” z 1955 roku:<\/p>\n

„Trion mo\u017ce magazynowa\u0107 nie tylko obrazy \u015bwietlne, sprowadzone do zmian jego struktury krystalicznej, a wi\u0119c podobizny stronic ksi\u0105\u017ckowych, nie tylko wszelkiego rodzaju fotografie, mapy, obrazy, wykresy czy tablice, jednym s\u0142owem wszystko, co mo\u017cna przedstawi\u0107 w spos\u00f3b dost\u0119pny odczytaniu wzrokiem. Trion mo\u017ce magazynowa\u0107 r\u00f3wnie \u0142atwo d\u017awi\u0119ki, a wi\u0119c g\u0142os ludzki, jak i muzyk\u0119, istnieje te\u017c metoda „zapisu woni”.”<\/p>\n

Opis Lema jest bardzo trafny, cho\u0107 dzisiaj to, o czym pisa\u0142, nazywamy Internetem lub po prostu Googlem. Nadal jednak cierpliwie czekamy na mo\u017cliwo\u015b\u0107 „zapisywania woni”.\u00a0<\/p>\n

Smartfony<\/strong><\/span><\/p>\n

W tej samej ksi\u0105\u017cce Lem opisa\u0142 wczesn\u0105 wersj\u0119 smartfonu, czyli ma\u0142ego przeno\u015bnego telewizora umo\u017cliwiaj\u0105cego uzyskanie natychmiastowego dost\u0119pu do danych z Biblioteki Trion\u00f3w. Kolejny fragment z „Ob\u0142oku Magellana” m\u00f3g\u0142by r\u00f3wnie dobrze by\u0107 przedrukiem ze wsp\u00f3\u0142czesnej prasy:<\/p>\n

„Pos\u0142ugujemy si\u0119 nim dzi\u015b, nie my\u015bl\u0105c wcale o sprawno\u015bci i pot\u0119dze tej olbrzymiej, niewidzialnej sieci opasuj\u0105cej glob; czy w swej pracowni australijskiej, czy w obserwatorium ksi\u0119\u017cycowym, czy w samolocie \u2013 ile\u017c razy ka\u017cdy z nas si\u0119ga\u0142 po kieszonkowy odbiornik wywo\u0142awszy central\u0119 Biblioteki Trion\u00f3w, wymienia\u0142 po\u017c\u0105dane dzie\u0142o, by w ci\u0105gu sekundy mie\u0107 je ju\u017c przed sob\u0105 na ekranie telewizora. Nikt nie zastanawia si\u0119 nawet nad tym, \u017ce dzi\u0119ki doskona\u0142o\u015bci urz\u0105dze\u0144 z ka\u017cdego trionu mo\u017ce jednocze\u015bnie korzysta\u0107 dowolnie wielka ilo\u015b\u0107 odbiorc\u00f3w, nie przeszkadzaj\u0105c sobie wzajem w najmniejszej mierze”.<\/p>\n

Opis jest zaskakuj\u0105co, a mo\u017ce wr\u0119cz przera\u017caj\u0105co aktualny w dzisiejszych czasach, a wiele linii lotniczych istotnie oferuje obecnie dost\u0119p do sieci Wi-Fi na pok\u0142adzie. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce te pomys\u0142y powsta\u0142y w umy\u015ble Lema w czasach, gdy przeci\u0119tny komputer mie\u015bci\u0142 si\u0119 tylko w naprawd\u0119 du\u017cym pokoju. Sama idea internetu zakie\u0142kowa\u0142a w m\u00f3zgach badaczy pod koniec lat 60. XX wieku, a zmaterializowa\u0142a si\u0119 dopiero dwie dekady p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n

Druk 3D<\/strong><\/span><\/p>\n

W „Ob\u0142oku Magellana” pisarz zaprezentowa\u0142 tak\u017ce niezwykle ciekaw\u0105 wizj\u0119 wytwarzania towar\u00f3w, kt\u00f3ra przypomina wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 technologi\u0119 druku 3D. Co ciekawe, uzasadnienie dla takiego procesu zaprezentowane przez Lema w tej powie\u015bci niemal wcale nie straci\u0142o na aktualno\u015bci.<\/p>\n

„Wreszcie trion mo\u017ce zawiera\u0107 zapis „recepty produkcyjnej”. Po\u0142\u0105czony z nim drog\u0105 radiow\u0105 automat wykonuje potrzebny odbiorcy przedmiot i w taki spos\u00f3b mog\u0105 zosta\u0107 zaspokojone nawet najwymy\u015blniejsze zachcianki fantast\u00f3w pragn\u0105cych mie\u0107 meble w stylu staro\u017cytnym czy najniezwyklejsze odzienie, trudno bowiem rozsy\u0142a\u0107 we wszystkie cz\u0119\u015bci Ziemi niewyobra\u017caln\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 d\u00f3br, jakich mo\u017ce kto\u015b z rzadka zapragn\u0105\u0107”.<\/p>\n

C\u00f3\u017c, dzisiaj drukarki 3D mo\u017cna kupi\u0107 w niekt\u00f3rych sklepach z elektronik\u0105, cho\u0107 „recept\u0105 produkcyjn\u0105” jest obecnie plik w formacie AMF (Additive Manufacturing File).<\/p>\n

The Sims<\/strong><\/span><\/p>\n

Lem wynalazc\u0105 gier? Nie inaczej. Will Wright, tw\u00f3rca jednej z najpopularniejszych gier na \u015bwiecie „The Sims”, cz\u0119sto wymienia\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema jako g\u0142\u00f3wn\u0105 inspiracj\u0119 do stworzenia swojej gry. Wright zafascynowa\u0142 si\u0119\u00a0„Cyberiad\u0105”<\/a>, kt\u00f3ra opowiada o przygodach robotycznych konstruktor\u00f3w Trurla i Klapaucjusza.<\/p>\n

Podczas jednej z wypraw na pewnej asteroidzie Trurl spotyka wygnanego dyktatora i w ramach prezentu konstruuje mu \u017cywy mikro\u015bwiat wielko\u015bci pude\u0142ka, symulowan\u0105 cywilizacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 upad\u0142y dyktator m\u00f3g\u0142by rz\u0105dzi\u0107. To w\u0142a\u015bnie minikr\u00f3lestwo zamkni\u0119te w szkatu\u0142ce mia\u0142o rzekomo zainspirowa\u0107 Wrighta do zaprojektowania gry, w kt\u00f3rej gracz mo\u017ce stworzy\u0107 w\u0142asny \u015bwiat.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie Lem nie by\u0142by sob\u0105, gdyby w dalszym fragmencie powie\u015bci nie wypowiedzia\u0142 si\u0119 na temat etycznych dylemat\u00f3w zwi\u0105zanych z rz\u0105dzeniem ma\u0142ymi ludzikami czy igraniem z ich \u017cyciem:<\/p>\n

„Udowodnij mi tu zaraz, \u017ce oni\u00a0 n i e\u00a0 czuj\u0105 nic, \u017ce\u00a0 n i e\u00a0 my\u015bl\u0105, \u017ce nie ma ich w og\u00f3le jako istot, \u015bwiadomych zamkni\u0119cia mi\u0119dzy dwiema otch\u0142aniami niebytu, t\u0105 sprzed narodzin i t\u0105 spoza zgonu, udowodnij mi to, a przestan\u0119 ci\u0119 molestowa\u0107! Udowodnij natychmiast, \u017ce\u015b tylko na\u015bladowa\u0142 cierpienie, lecz go nie stworzy\u0142e\u015b!”<\/p>\n

Futurama<\/strong><\/span><\/p>\n

Lem z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie wymy\u015bli\u0142 „Futuramy”, cho\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zainspirowa\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w jednego z najpopularniejszych seriali animowanych pocz\u0105tk\u00f3w XXI wieku (kt\u00f3rego akcja toczy si\u0119 jednak w XXXI wieku).\u00a0Tak\u00a0autor serialu\u00a0David X Cohen\u00a0wyja\u015bnia\u0142, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 pomys\u0142 na t\u0119 produkcj\u0119:<\/p>\n

„Moja mama by\u0142a wielbicielk\u0105 powie\u015bci science fiction i zarazi\u0142a mnie swoj\u0105 pasj\u0105, a w\u015br\u00f3d ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re mieli\u015bmy w domu, by\u0142y dzie\u0142a Stanis\u0142awa Lema takie jak „Dzienniki gwiazdowe” czy „Opowie\u015bci o Pilocie Pirxie”. Te niezwyk\u0142e, surrealistyczne i zabawne opowiadania mia\u0142y na mnie du\u017cy wp\u0142yw, zw\u0142aszcza je\u017celi chodzi o pomys\u0142, \u017ce bohaterem ksi\u0105\u017cki mo\u017cna uczyni\u0107 robota. Bender, jeden z najmilszych bohater\u00f3w w ludzkiej sk\u00f3rze w serialu „Futurama”, zawdzi\u0119cza cz\u0119\u015b\u0107 swojego charakteru Stanis\u0142awowi Lemowi”.<\/p>\n

Jedno opowiadanie szczeg\u00f3lnie utkn\u0119\u0142o Cohenowi w pami\u0119ci:<\/p>\n

„Pami\u0119tam zw\u0142aszcza jedno opowiadanie, kt\u00f3re zrobi\u0142o na mnie ogromne wra\u017cenie. Opowiada o planecie zamieszkiwanej wy\u0142\u0105cznie przez roboty, na kt\u00f3rej rozbija si\u0119 statek z lud\u017ami, a roboty o morderczych instynktach chc\u0105 ich wszystkich pozabija\u0107. Przybyli ludzie zaczynaj\u0105 udawa\u0107 roboty, by prze\u017cy\u0107, ale ostatecznie okazuje si\u0119 \u2013 uwaga, spoiler \u2013 \u017ce wszyscy na tej planecie s\u0105 lud\u017ami, kt\u00f3rzy tam przypadkowo wyl\u0105dowali. Wszyscy udaj\u0105 roboty, aby unikn\u0105\u0107 \u015bmierci z r\u0105k pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w planety. To opowiadanie by\u0142o bezpo\u015bredni\u0105 inspiracja do stworzenia „Futuramy”.”<\/p>\n

Opowiadanie Lema, kt\u00f3re wspomina Cohen to z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 „Podr\u00f3\u017c jedenasta” z\u00a0„Dziennik\u00f3w gwiazdowych”<\/a>, a odcinek, kt\u00f3ry powsta\u0142 na jego kanwie, nosi tytu\u0142\u00a0(odcinek 5, sezon 1).<\/p>\n

Py\u0142 elektroniczny…<\/strong><\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c w „Cyberiadzie” nie brakuje innowacyjnych, cho\u0107 niekiedy dziwacznych pomys\u0142\u00f3w. Dobrym przyk\u0142adem jest „inteligentny py\u0142”, czyli chmura male\u0144kich dron\u00f3w komputer\u00f3w, nie wi\u0119kszych od ziarenka piasku, kt\u00f3re stanowi\u0105 ogromny system komputerowy s\u0142u\u017c\u0105cy do wykonywania oblicze\u0144 r\u00f3wnoleg\u0142ych. Koncepcja inteligentnego py\u0142u zdaje si\u0119 przypomina\u0107 najnowsze osi\u0105gni\u0119cia nanotechnologii.<\/p>\n

…i elektroniczny bard<\/strong><\/span><\/p>\n

Kolejny\u00a0odwa\u017cny i zabawny pomys\u0142 opisany przez Lema w „Cyberiadzie” to elektryba\u0142t \u2013 urz\u0105dzenie komputerowe, kt\u00f3re tworzy poezj\u0119. Zdaje si\u0119, \u017ce ten niecodzienny wynalazek Trurla zmaterializowa\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pod postaci\u0105 algorytm\u00f3w tworz\u0105cych poezj\u0119, kt\u00f3rych mn\u00f3stwo w Internecie. Prawdziwego elektryba\u0142ta, kt\u00f3ry powsta\u0142 z inspiracji powie\u015bci\u0105 Lema, mo\u017cna\u00a0za\u015b\u00a0obejrze\u0107 w warszawskim Centrum Nauki Kopernik, gdzie znajduje si\u0119\u00a0tak\u017ce\u00a0ca\u0142y szereg robot\u00f3w odgrywaj\u0105cych sceny z tw\u00f3rczo\u015bci Lema i innych autor\u00f3w\u00a0(Teatr Robotyczny).<\/p>\n

Gdyby\u015bcie mieli ch\u0119\u0107 zbudowa\u0107 sobie w\u0142asnego robota poet\u0119, mamy dla Was przepis rodem z kart powie\u015bci Lema. Najpierw trzeba „os\u0142abi\u0107 obwody\u00a0logiczne i wzmocni\u0107 emocjonalne”, nast\u0119pnie „wzmocni\u0107 semantyk\u0119 i dobudowa\u0107 przystawk\u0119 woli”. W tym miejscu nale\u017cy „wstawi\u0107 d\u0142awik filozoficzny” i „rozchwia\u0107 maszyn\u0119 semantycznie i pod\u0142\u0105czy\u0107 generator rym\u00f3w”. Na koniec prosz\u0119 „wyrzuci\u0107 wszystkie obwody logiczne i wstawi\u0107 na to miejsce ksobne egocentryzatory ze sprz\u0119\u017ceniem narcystycznym”. Proste, prawda?<\/p>\n

Rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

Wraz z rozwojem technologii wirtualnych i coraz wi\u0119kszej liczby urz\u0105dze\u0144 \u2013 kt\u00f3re \u0142ypi\u0105 na nas swoimi elektronicznymi \u015blepiami zza niemal ka\u017cdego rogu i ka\u017cdej reklamy \u2013 VR, czyli rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 kolejnym\u00a0hitemroku 2017. Ale Lem pisa\u0142 o niej (nazywaj\u0105c j\u0105 fantomatyk\u0105) przekonuj\u0105co ju\u017c w 1964 roku, czyli na d\u0142ugo, zanim zachodni futury\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje si\u0119 autorstwo tego terminu, wpadli na pomys\u0142 stworzenia nowej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce „Summa Technologiae” Lem opisuje maszyn\u0119, zwan\u0105 fantomatonem, kt\u00f3ra potrafi tworzy\u0107 alternatywne rzeczywisto\u015bci niemal nieodr\u00f3\u017cnialne od rzeczywisto\u015bci „prawdziwej”. Co wi\u0119cej, Lem postrzega\u0142 t\u0119 technologi\u0119 jako funkcjonuj\u0105c\u0105 na wielu poziomach. Oznacza to, \u017ce\u00a0 cz\u0142owiek opuszczaj\u0105cy jedn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualn\u0105 niekoniecznie wraca\u0142 do tej „prawdziwej”. M\u00f3g\u0142 wybiera\u0107 spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych alternatywnych symulacji, nie maj\u0105c nigdy pewno\u015bci, czy wybrana rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a t\u0105 „oryginaln\u0105” czyli \u015bwiatem rzeczywistym. To bez w\u0105tpienia mog\u0142oby doprowadzi\u0107 do zatarcia granicy mi\u0119dzy prawd\u0105 a fikcj\u0105, co Lem postrzega\u0142 jako zagro\u017cenie.<\/p>\n

Matrix, czyli wielka symulacja<\/strong><\/span><\/p>\n

Analiza zjawiska fantomatyki Lema jest przera\u017caj\u0105co bliska koncepcji idealnej symulacji, kt\u00f3r\u0105 znamy z film\u00f3w takich jak „Matrix” czy ostatnio serialu „Westworld”. Co ciekawe, jednym z przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Lema jest wirtualna wycieczka w G\u00f3ry Skaliste, podczas kt\u00f3rej w wyniku b\u0142\u0119du \u2013 na skutek zdj\u0119cia elektrod przez u\u017cytkownika \u2013 dochodzi do w trz\u0119sienia ziemi i zawalenia si\u0119 dom\u00f3w.<\/p>\n

W\u0142asna dystopijna wizja wielkiej symulacji pojawia si\u0119 u Lema na kartach powie\u015bci z 1971 roku pt. „Kongres futurologiczny”. Jest ona powi\u0105zana z Lemowsk\u0105 koncepcj\u0105 „cerebromatyki”, czyli oddzia\u0142ywania bezpo\u015brednio na m\u00f3zg z wykorzystaniem substancji chemicznych. W 2013 roku powie\u015b\u0107 przeni\u00f3s\u0142 na ekrany Ari Folman.<\/p>\n

Postprawda<\/strong><\/span><\/p>\n

Zainteresowanie Lema filozoficznym aspektem szybkiego rozwoju technologii doprowadzi\u0142o pisarza do ciekawych wniosk\u00f3w na temat natury wsp\u00f3\u0142czesnego obiegu informacji. Z dzisiejszego punktu widzenia, niekt\u00f3re z jego przemy\u015ble\u0144 zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 przewidywaniami dotycz\u0105cymi wielu wsp\u00f3\u0142czesnych zjawisk medialnych zwi\u0105zanych z koncepcj\u0105 postprawdy oraz postfaktycznej polityki. W powie\u015bci „G\u0142os Pana” z 1968 roku, Lem pisa\u0142:<\/p>\n

„Wolno\u015b\u0107 s\u0142owa bywa dla my\u015bli \u015brodkiem bardziej zab\u00f3jczym; zakazane my\u015bli mog\u0105 kr\u0105\u017cy\u0107 potajemnie, ale co zrobi\u0107 tam, gdzie donios\u0142y fakt ginie w powodzi falsyfikat\u00f3w, a g\u0142os prawdy zag\u0142uszony zostaje niesamowit\u0105 wrzaw\u0105\u2026?”<\/p>\n

Ezra Glinter z „LA Review of Books” tak komentuje ten fragment:<\/p>\n

„Facebook i zalewaj\u0105ca nas fala portali publikuj\u0105cych fake newsy nie istnia\u0142y w czasach, gdy Lem napisa\u0142 to zdanie, ale z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142by zaskoczony ich powstaniem”.\u00a0<\/p>\n

Transhumanizm<\/strong><\/span><\/p>\n

Skoro Lem m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 \u015bwiat, w kt\u00f3rym rz\u0105dzi postprawda, to czy przewidzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c transhumanizm? Chocia\u017c pisarz nie nazywa\u0142 tego zjawiska tym mianem, podobn\u0105 koncepcj\u0119 znajdziemy w opowiadaniu z 1955 roku pt. „Czy Pan Istnieje, Mr. Jones?”. Opowiadanie to zosta\u0142o zaadaptowane na s\u0142uchowisko radiowe, a nast\u0119pnie Andrzej Wajda nakr\u0119ci\u0142 na jego podstawie film „Przek\u0142adaniec”. Lem snuje w nimrefleksj\u0119 nad\u00a0kwesti\u0105 statusu prawnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry w wyniku szeregu operacji, podczas kt\u00f3rych zosta\u0142y mu zaimplantowane r\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci komputerowe, nie ma ju\u017c niemal \u017cadnych w\u0142asnych organ\u00f3w. Prawie wszystkie (w\u0142\u0105cznie z m\u00f3zgiem) zosta\u0142y zast\u0105pione sztuczn\u0105 technologi\u0105. M\u0119\u017cczyzna nast\u0119pnie zostaje pozwany przez sp\u00f3\u0142k\u0119, kt\u00f3ra sfinansowa\u0142a operacje i kt\u00f3ra twierdzi, \u017ce m\u0119\u017cczyzna jest jej w\u0142asno\u015bci\u0105. Opowiadanie dotyka spraw, kt\u00f3re dopiero teraz, w epoce rozwoju robotyki, nabieraj\u0105 znaczenia. W czasach, w kt\u00f3rych powsta\u0142o, by\u0142o awangardow\u0105 pr\u00f3b\u0105 analizy problem\u00f3w mog\u0105cych pojawi\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci\u00a0w dziedzinach, kt\u00f3re dopiero od niedawna maj\u0105 swoje nazwy, jak w\u0142a\u015bnie\u00a0obejmuj\u0105 takie dziedziny jak transhumanizm czy…<\/p>\n

Biotechnologia<\/strong><\/span><\/p>\n

Lem od zawsze by\u0142 \u015bwiadomy ciemnych i potencjalnie zagra\u017caj\u0105cych ludzko\u015bci stron technologii. Ju\u017c w latach 60. XX wieku uwa\u017ca\u0142, \u017ce inwazja technologii na ludzki organizm jest tylko kwesti\u0105 czasu.<\/p>\n

W „Podr\u00f3\u017cy dwudziestej pierwszej” w „Dziennikach gwiazdowych” bohater Lema Ijon Tichy l\u0105duje na planecie zwanej Dychtonia, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy s\u0105 tak zaawansowani technologicznie, \u017ce transformuj\u0105 swoje cia\u0142a wedle swojego uznania. Ezra Glinter wyja\u015bnia:<\/p>\n

„Pocz\u0105tkowo technologia wykorzystywana jest do realizacji przewidywalnych cel\u00f3w \u2013 uzyskiwania „idea\u0142\u00f3w w obszarze zdrowia, zgodno\u015bci, duchowo\u015bci i pi\u0119kna” \u2013 ale wkr\u00f3tce zaczyna by\u0107 stosowana w celu projektowania „sk\u00f3rnej bi\u017cuterii” dla kobiet, „bocznych i tylnych br\u00f3d, kogucich grzebieni, szcz\u0119k z dwoma rz\u0119dami z\u0119b\u00f3w itp.” dla m\u0119\u017cczyzn. Po pewnym czasie mieszka\u0144cy Dychtonii porzucaj\u0105 posta\u0107 humanoidaln\u0105, co prowadzi do pr\u00f3b reformatorskich i standaryzacji, kt\u00f3re z kolei ko\u0144cz\u0105 si\u0119 represjami, buntem i upadkiem spo\u0142ecznym. Nieograniczony wyb\u00f3r mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ci\u0119\u017carem nie do uniesienia, zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 mora\u0142 tego opowiadania”.\u00a0<\/p>\n

Wiele lat p\u00f3\u017aniej, pod koniec XX wieku, Lem komentuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci i zagro\u017cenia p\u0142yn\u0105ce z klonowania ludzkich organizm\u00f3w (co postrzega\u0142 jako zal\u0105\u017cek nowej ery niewolnictwa), wspomina\u0142:<\/p>\n

„Moje \u017cartobliwe opowiadania pisane 40 lat temu [dzisiaj ju\u017c 60 lat temu \u2013 przyp. Culture.pl] o korze m\u00f3zgowej, wykorzystanej jako element dekoracyjny na tapecie, dopiero zaczynaj\u0105 przybiera\u0107 posta\u0107 przera\u017caj\u0105cej rzeczywisto\u015bci”.\u00a0<\/p>\n

Przera\u017caj\u0105ca czy nie, przysz\u0142o\u015b\u0107 niew\u0105tpliwie stale nas zadziwia. Na jeszcze wi\u0119kszy podziw zas\u0142uguje jednak genialna umiej\u0119tno\u015b\u0107 przepowiadania przez Stanis\u0142awa Lema przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: Culture.pl https:\/\/culture.pl\/pl\/artykul\/13-przepowiedni-lema-ktore-sie-sprawdzily<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

2021 to rok Stanis\u0142awa Lema – jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy gatunku science fiction, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat przed stu laty. W roku 1976 Lem zosta\u0142 okrzykni\u0119ty najbardziej poczytnym pisarzem science-fiction na \u015bwiecie, a jego ksi\u0105\u017cki zosta\u0142y przet\u0142umaczone na 41 j\u0119zyk\u00f3w. Nie ka\u017cdy jednak wie, ze Lem by\u0142 tak\u017ce filozofem oraz\u2026. futurologiem i przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107, […]<\/p>\n","protected":false},"author":87,"featured_media":7300,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"inline_featured_image":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[8,23],"tags":[],"class_list":["post-7294","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-inne"],"yoast_head":"\nSprawdzone przepowiednie Lema - Instytut Polski w Wiedniu<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Sprawdzone przepowiednie Lema - Instytut Polski w Wiedniu\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"2021 to rok Stanis\u0142awa Lema – jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy gatunku science fiction, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat przed stu laty. W roku 1976 Lem zosta\u0142 okrzykni\u0119ty najbardziej poczytnym pisarzem science-fiction na \u015bwiecie, a jego ksi\u0105\u017cki zosta\u0142y przet\u0142umaczone na 41 j\u0119zyk\u00f3w. Nie ka\u017cdy jednak wie, ze Lem by\u0142 tak\u017ce filozofem oraz\u2026. futurologiem i przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Instytut Polski w Wiedniu\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-04-08T13:32:29+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-05-05T10:50:53+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"711\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"sienkiewiczj\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"sienkiewiczj\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"14 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"event\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/\",\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/\",\"name\":\"Sprawdzone przepowiednie Lema\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#primaryimage\"},\"image\":[\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\",\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581-300x213.jpg\",\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\",\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\"],\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\",\"datePublished\":\"2021-04-08T13:32:29+02:00\",\"dateModified\":\"2021-05-05T10:50:53+02:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#\/schema\/person\/c467341e03d74ebd7e73a7f5b6f0f563\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/\"]}],\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"startDate\":\"2021-04-08\",\"endDate\":\"2021-04-08\",\"eventStatus\":\"EventScheduled\",\"eventAttendanceMode\":\"OfflineEventAttendanceMode\",\"location\":{\"@type\":\"place\",\"name\":\"\",\"address\":\"\",\"geo\":{\"@type\":\"GeoCoordinates\",\"latitude\":\"\",\"longitude\":\"\"}},\"description\":\"2021 to rok Stanis\u0142awa Lema - jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy gatunku science fiction, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat przed stu laty. \\nW roku 1976 Lem zosta\u0142 okrzykni\u0119ty najbardziej poczytnym pisarzem science-fiction na \u015bwiecie, a jego ksi\u0105\u017cki zosta\u0142y przet\u0142umaczone na 41 j\u0119zyk\u00f3w. Nie ka\u017cdy jednak wie, ze Lem by\u0142 tak\u017ce filozofem oraz\u2026. futurologiem i przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej dzisiaj \u017cyjemy. \\nTablet i e-booki, smartfony, Google, a nawet Matrix zosta\u0142y wymy\u015blone ju\u017c w po\u0142owie XX wieku. Oto jak Stanis\u0142aw Lem przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107!\\nOptony, lektony, trionsandy, fantomatony\u2026 By\u0107 mo\u017ce te s\u0142owa nie s\u0105 wam znane, ale zapewniam, \u017ce z przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re one oznaczaj\u0105, korzystacie na co dzie\u0144.\u00a0Stanis\u0142aw Lem\u00a0wymy\u015bli\u0142 wiele z nich na d\u0142ugo przedtem, zanim sta\u0142y si\u0119 elementem naszej rzeczywisto\u015bci. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema by\u0142a nawet inspiracj\u0105 dla tw\u00f3rc\u00f3w kultowego serialu animowanego i jednej z najpopularniejszych na \u015bwiecie gier wideo.\\nOto kilka z najbardziej niezwyk\u0142ych przepowiedni Lema oraz jego obawy na temat przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re nie straci\u0142y na aktualno\u015bci do dzisiaj, nadal stanowi\u0105c przedmiot za\u017cartych dyskusji zwi\u0105zanych z rozwojem nauki i technologii oraz takimi tematami jak biotechnologia czy transhumanizm.\\nE-booki i tablety\\nStanis\u0142aw Lem to prawdopodobnie pierwszy autor science fiction, kt\u00f3ry trafnie przewidzia\u0142 zmierzch ksi\u0105\u017cek papierowych i nadej\u015bcie ery format\u00f3w elektronicznych i czytnik\u00f3w e-book\u00f3w. Pisa\u0142 o tym ju\u017c w 1961 roku w powie\u015bci\u00a0\\\"Powr\u00f3t z gwiazd\\\", czyli oko\u0142o 40 lat przed pierwszymi skromnymi pr\u00f3bami wykorzystania e-papieru. Lem wyobra\u017ca\u0142 sobie e-booki jako kryszta\u0142ki, na kt\u00f3rych zapisywano tre\u015bci odtwarzane na specjalnym urz\u0105dzeniu, co s\u0142usznie mo\u017ce si\u0119 kojarzy\u0107 ze wsp\u00f3\u0142czesnymi tabletami. Urz\u0105dzenie to nazwa\u0142 optonem, cho\u0107 dzisiaj wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas m\u00f3wi o nim Kindle.\\n\\\"Ca\u0142e popo\u0142udnie sp\u0119dzi\u0142em w ksi\u0119garni. Nie by\u0142o w niej ksi\u0105\u017cek. Nie drukowano ich ju\u017c od p\u00f3\u0142 wieku bez ma\u0142a. A tak si\u0119 na nie cieszy\u0142em, po mikrofilmach, z kt\u00f3rych sk\u0142ada\u0142a si\u0119 biblioteka \\\"Prometeusza\\\". Nic z tego. Nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o szpera\u0107 po p\u00f3\u0142kach, wa\u017cy\u0107 w r\u0119ce tom\u00f3w, czu\u0107 ich ci\u0119\u017caru, zapowiadaj\u0105cego rozmiar lektury. Ksi\u0119garnia przypomina\u0142a raczej elektronowe laboratorium. Ksi\u0105\u017cki to by\u0142y kryszta\u0142ki z utrwalon\u0105 tre\u015bci\u0105. Czyta\u0107 mo\u017cna je by\u0142o przy pomocy optonu. By\u0142 nawet podobny do ksi\u0105\u017cki, ale o jednej, jedynej stronicy mi\u0119dzy ok\u0142adkami. Za dotkni\u0119ciem pojawia\u0142y si\u0119 na niej kolejne karty tekstu\\\".\u00a0\\nAudiobooki\\nW tej samej powie\u015bci Lem przewidzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c popularno\u015b\u0107 audiobook\u00f3w, cho\u0107 sam wola\u0142 nazywa\u0107 je lektonami: \\\"Ale opton\u00f3w ma\u0142o u\u017cywano, jak mi powiedzia\u0142 robot sprzedawca. Publiczno\u015b\u0107 wola\u0142a lektony \u2013 czyta\u0142y g\u0142o\u015bno, mo\u017cna je by\u0142o nastawia\u0107 na dowolny rodzaj g\u0142osu, tempo i modulacj\u0119\\\".\u00a0\\nCo prawda, roboty nie zast\u0105pi\u0142y jeszcze ksi\u0119garzy, ale jeste\u015bmy na dobrej drodze \u2013 potrafimy ju\u017c dostosowa\u0107 tempo odtwarzania audiobook\u00f3w i podcast\u00f3w.\\nInternet\\nJu\u017c na pocz\u0105tku lat 50. XX wieku Lem rozwa\u017ca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u0142\u0105czenia komputer\u00f3w o du\u017cej mocy w celu zwi\u0119kszenia ich mo\u017cliwo\u015bci przetwarzania danych. W \\\"Dialogach\\\" z 1957 roku przedstawia\u0142 t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jako realny kierunek rozwoju technologicznego, pisz\u0105c, \u017ce \\\"wskutek stopniowego zrastania si\u0119 wszystkich informatycznych maszyn i bank\u00f3w pami\u0119ci powstan\u0105 kontynentalne, a potem nawet planetarne sieci komputerowe\\\".\\nZmar\u0142y w 2006 roku Lem do\u017cy\u0142 realizacji wielu ze swoich przewidywa\u0144, w tym Internetu. By\u0142 tym zaskoczony. Oto jak brzmia\u0142 jego s\u0142ynny, cho\u0107 raczej apokryficzny komentarz po pierwszym spotkaniu z nowym medium:\\n\\\"Dop\u00f3ki nie skorzysta\u0142em z internetu, nie wiedzia\u0142em, \u017ce na \u015bwiecie jest tylu idiot\u00f3w\\\".\\nGoogle\\nMniej wi\u0119cej w tym samym okresie Lem przewidzia\u0142 tak\u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej ludzie b\u0119d\u0105 mieli natychmiastowy i powszechny dost\u0119p do ogromnej wirtualnej bazy danych, kt\u00f3r\u0105 nazywa\u0142 \\\"Bibliotek\u0105 Trion\u00f3w\\\". Triony to wed\u0142ug Lema by\u0142y kryszta\u0142ki kwarcu, kt\u00f3rych \\\"struktur\u0119 cz\u0105steczkow\u0105 mo\u017cna trwale zmienia\u0107\\\". Triony funkcjonowa\u0142y w tw\u00f3rczo\u015bci Lema jak wsp\u00f3\u0142czesne pendrive'y, kt\u00f3re po\u0142\u0105czone falami radiowymi tworzy\u0142y ogromn\u0105 baz\u0119 wiedzy. Tak Lem opisuje to zjawisko w \\\"Ob\u0142oku Magellana\\\" z 1955 roku:\\n\\\"Trion mo\u017ce magazynowa\u0107 nie tylko obrazy \u015bwietlne, sprowadzone do zmian jego struktury krystalicznej, a wi\u0119c podobizny stronic ksi\u0105\u017ckowych, nie tylko wszelkiego rodzaju fotografie, mapy, obrazy, wykresy czy tablice, jednym s\u0142owem wszystko, co mo\u017cna przedstawi\u0107 w spos\u00f3b dost\u0119pny odczytaniu wzrokiem. Trion mo\u017ce magazynowa\u0107 r\u00f3wnie \u0142atwo d\u017awi\u0119ki, a wi\u0119c g\u0142os ludzki, jak i muzyk\u0119, istnieje te\u017c metoda \\\"zapisu woni\\\".\\\"\\nOpis Lema jest bardzo trafny, cho\u0107 dzisiaj to, o czym pisa\u0142, nazywamy Internetem lub po prostu Googlem. Nadal jednak cierpliwie czekamy na mo\u017cliwo\u015b\u0107 \\\"zapisywania woni\\\".\u00a0\\nSmartfony\\nW tej samej ksi\u0105\u017cce Lem opisa\u0142 wczesn\u0105 wersj\u0119 smartfonu, czyli ma\u0142ego przeno\u015bnego telewizora umo\u017cliwiaj\u0105cego uzyskanie natychmiastowego dost\u0119pu do danych z Biblioteki Trion\u00f3w. Kolejny fragment z \\\"Ob\u0142oku Magellana\\\" m\u00f3g\u0142by r\u00f3wnie dobrze by\u0107 przedrukiem ze wsp\u00f3\u0142czesnej prasy:\\n\\\"Pos\u0142ugujemy si\u0119 nim dzi\u015b, nie my\u015bl\u0105c wcale o sprawno\u015bci i pot\u0119dze tej olbrzymiej, niewidzialnej sieci opasuj\u0105cej glob; czy w swej pracowni australijskiej, czy w obserwatorium ksi\u0119\u017cycowym, czy w samolocie \u2013 ile\u017c razy ka\u017cdy z nas si\u0119ga\u0142 po kieszonkowy odbiornik wywo\u0142awszy central\u0119 Biblioteki Trion\u00f3w, wymienia\u0142 po\u017c\u0105dane dzie\u0142o, by w ci\u0105gu sekundy mie\u0107 je ju\u017c przed sob\u0105 na ekranie telewizora. Nikt nie zastanawia si\u0119 nawet nad tym, \u017ce dzi\u0119ki doskona\u0142o\u015bci urz\u0105dze\u0144 z ka\u017cdego trionu mo\u017ce jednocze\u015bnie korzysta\u0107 dowolnie wielka ilo\u015b\u0107 odbiorc\u00f3w, nie przeszkadzaj\u0105c sobie wzajem w najmniejszej mierze\\\".\\nOpis jest zaskakuj\u0105co, a mo\u017ce wr\u0119cz przera\u017caj\u0105co aktualny w dzisiejszych czasach, a wiele linii lotniczych istotnie oferuje obecnie dost\u0119p do sieci Wi-Fi na pok\u0142adzie. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce te pomys\u0142y powsta\u0142y w umy\u015ble Lema w czasach, gdy przeci\u0119tny komputer mie\u015bci\u0142 si\u0119 tylko w naprawd\u0119 du\u017cym pokoju. Sama idea internetu zakie\u0142kowa\u0142a w m\u00f3zgach badaczy pod koniec lat 60. XX wieku, a zmaterializowa\u0142a si\u0119 dopiero dwie dekady p\u00f3\u017aniej.\\nDruk 3D\\nW \\\"Ob\u0142oku Magellana\\\" pisarz zaprezentowa\u0142 tak\u017ce niezwykle ciekaw\u0105 wizj\u0119 wytwarzania towar\u00f3w, kt\u00f3ra przypomina wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 technologi\u0119 druku 3D. Co ciekawe, uzasadnienie dla takiego procesu zaprezentowane przez Lema w tej powie\u015bci niemal wcale nie straci\u0142o na aktualno\u015bci.\\n\\\"Wreszcie trion mo\u017ce zawiera\u0107 zapis \\\"recepty produkcyjnej\\\". Po\u0142\u0105czony z nim drog\u0105 radiow\u0105 automat wykonuje potrzebny odbiorcy przedmiot i w taki spos\u00f3b mog\u0105 zosta\u0107 zaspokojone nawet najwymy\u015blniejsze zachcianki fantast\u00f3w pragn\u0105cych mie\u0107 meble w stylu staro\u017cytnym czy najniezwyklejsze odzienie, trudno bowiem rozsy\u0142a\u0107 we wszystkie cz\u0119\u015bci Ziemi niewyobra\u017caln\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 d\u00f3br, jakich mo\u017ce kto\u015b z rzadka zapragn\u0105\u0107\\\".\\nC\u00f3\u017c, dzisiaj drukarki 3D mo\u017cna kupi\u0107 w niekt\u00f3rych sklepach z elektronik\u0105, cho\u0107 \\\"recept\u0105 produkcyjn\u0105\\\" jest obecnie plik w formacie AMF (Additive Manufacturing File).\\nThe Sims\\nLem wynalazc\u0105 gier? Nie inaczej. Will Wright, tw\u00f3rca jednej z najpopularniejszych gier na \u015bwiecie \\\"The Sims\\\", cz\u0119sto wymienia\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema jako g\u0142\u00f3wn\u0105 inspiracj\u0119 do stworzenia swojej gry. Wright zafascynowa\u0142 si\u0119\u00a0\\\"Cyberiad\u0105\\\", kt\u00f3ra opowiada o przygodach robotycznych konstruktor\u00f3w Trurla i Klapaucjusza.\\nPodczas jednej z wypraw na pewnej asteroidzie Trurl spotyka wygnanego dyktatora i w ramach prezentu konstruuje mu \u017cywy mikro\u015bwiat wielko\u015bci pude\u0142ka, symulowan\u0105 cywilizacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 upad\u0142y dyktator m\u00f3g\u0142by rz\u0105dzi\u0107. To w\u0142a\u015bnie minikr\u00f3lestwo zamkni\u0119te w szkatu\u0142ce mia\u0142o rzekomo zainspirowa\u0107 Wrighta do zaprojektowania gry, w kt\u00f3rej gracz mo\u017ce stworzy\u0107 w\u0142asny \u015bwiat.\\nOczywi\u015bcie Lem nie by\u0142by sob\u0105, gdyby w dalszym fragmencie powie\u015bci nie wypowiedzia\u0142 si\u0119 na temat etycznych dylemat\u00f3w zwi\u0105zanych z rz\u0105dzeniem ma\u0142ymi ludzikami czy igraniem z ich \u017cyciem:\\n\\\"Udowodnij mi tu zaraz, \u017ce oni\u00a0 n i e\u00a0 czuj\u0105 nic, \u017ce\u00a0 n i e\u00a0 my\u015bl\u0105, \u017ce nie ma ich w og\u00f3le jako istot, \u015bwiadomych zamkni\u0119cia mi\u0119dzy dwiema otch\u0142aniami niebytu, t\u0105 sprzed narodzin i t\u0105 spoza zgonu, udowodnij mi to, a przestan\u0119 ci\u0119 molestowa\u0107! Udowodnij natychmiast, \u017ce\u015b tylko na\u015bladowa\u0142 cierpienie, lecz go nie stworzy\u0142e\u015b!\\\"\\nFuturama\\nLem z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie wymy\u015bli\u0142 \\\"Futuramy\\\", cho\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zainspirowa\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w jednego z najpopularniejszych seriali animowanych pocz\u0105tk\u00f3w XXI wieku (kt\u00f3rego akcja toczy si\u0119 jednak w XXXI wieku).\u00a0Tak\u00a0autor serialu\u00a0David X Cohen\u00a0wyja\u015bnia\u0142, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 pomys\u0142 na t\u0119 produkcj\u0119:\\n\\\"Moja mama by\u0142a wielbicielk\u0105 powie\u015bci science fiction i zarazi\u0142a mnie swoj\u0105 pasj\u0105, a w\u015br\u00f3d ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re mieli\u015bmy w domu, by\u0142y dzie\u0142a Stanis\u0142awa Lema takie jak \\\"Dzienniki gwiazdowe\\\" czy \\\"Opowie\u015bci o Pilocie Pirxie\\\". Te niezwyk\u0142e, surrealistyczne i zabawne opowiadania mia\u0142y na mnie du\u017cy wp\u0142yw, zw\u0142aszcza je\u017celi chodzi o pomys\u0142, \u017ce bohaterem ksi\u0105\u017cki mo\u017cna uczyni\u0107 robota. Bender, jeden z najmilszych bohater\u00f3w w ludzkiej sk\u00f3rze w serialu \\\"Futurama\\\", zawdzi\u0119cza cz\u0119\u015b\u0107 swojego charakteru Stanis\u0142awowi Lemowi\\\".\\nJedno opowiadanie szczeg\u00f3lnie utkn\u0119\u0142o Cohenowi w pami\u0119ci:\\n\\\"Pami\u0119tam zw\u0142aszcza jedno opowiadanie, kt\u00f3re zrobi\u0142o na mnie ogromne wra\u017cenie. Opowiada o planecie zamieszkiwanej wy\u0142\u0105cznie przez roboty, na kt\u00f3rej rozbija si\u0119 statek z lud\u017ami, a roboty o morderczych instynktach chc\u0105 ich wszystkich pozabija\u0107. Przybyli ludzie zaczynaj\u0105 udawa\u0107 roboty, by prze\u017cy\u0107, ale ostatecznie okazuje si\u0119 \u2013 uwaga, spoiler \u2013 \u017ce wszyscy na tej planecie s\u0105 lud\u017ami, kt\u00f3rzy tam przypadkowo wyl\u0105dowali. Wszyscy udaj\u0105 roboty, aby unikn\u0105\u0107 \u015bmierci z r\u0105k pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w planety. To opowiadanie by\u0142o bezpo\u015bredni\u0105 inspiracja do stworzenia \\\"Futuramy\\\".\\\"\\nOpowiadanie Lema, kt\u00f3re wspomina Cohen to z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 \\\"Podr\u00f3\u017c jedenasta\\\" z\u00a0\\\"Dziennik\u00f3w gwiazdowych\\\", a odcinek, kt\u00f3ry powsta\u0142 na jego kanwie, nosi tytu\u0142\u00a0(odcinek 5, sezon 1).\\nPy\u0142 elektroniczny...\\nR\u00f3wnie\u017c w \\\"Cyberiadzie\\\" nie brakuje innowacyjnych, cho\u0107 niekiedy dziwacznych pomys\u0142\u00f3w. Dobrym przyk\u0142adem jest \\\"inteligentny py\u0142\\\", czyli chmura male\u0144kich dron\u00f3w komputer\u00f3w, nie wi\u0119kszych od ziarenka piasku, kt\u00f3re stanowi\u0105 ogromny system komputerowy s\u0142u\u017c\u0105cy do wykonywania oblicze\u0144 r\u00f3wnoleg\u0142ych. Koncepcja inteligentnego py\u0142u zdaje si\u0119 przypomina\u0107 najnowsze osi\u0105gni\u0119cia nanotechnologii.\\n...i elektroniczny bard\\nKolejny\u00a0odwa\u017cny i zabawny pomys\u0142 opisany przez Lema w \\\"Cyberiadzie\\\" to elektryba\u0142t \u2013 urz\u0105dzenie komputerowe, kt\u00f3re tworzy poezj\u0119. Zdaje si\u0119, \u017ce ten niecodzienny wynalazek Trurla zmaterializowa\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pod postaci\u0105 algorytm\u00f3w tworz\u0105cych poezj\u0119, kt\u00f3rych mn\u00f3stwo w Internecie. Prawdziwego elektryba\u0142ta, kt\u00f3ry powsta\u0142 z inspiracji powie\u015bci\u0105 Lema, mo\u017cna\u00a0za\u015b\u00a0obejrze\u0107 w warszawskim Centrum Nauki Kopernik, gdzie znajduje si\u0119\u00a0tak\u017ce\u00a0ca\u0142y szereg robot\u00f3w odgrywaj\u0105cych sceny z tw\u00f3rczo\u015bci Lema i innych autor\u00f3w\u00a0(Teatr Robotyczny).\\nGdyby\u015bcie mieli ch\u0119\u0107 zbudowa\u0107 sobie w\u0142asnego robota poet\u0119, mamy dla Was przepis rodem z kart powie\u015bci Lema. Najpierw trzeba \\\"os\u0142abi\u0107 obwody\u00a0logiczne i wzmocni\u0107 emocjonalne\\\", nast\u0119pnie \\\"wzmocni\u0107 semantyk\u0119 i dobudowa\u0107 przystawk\u0119 woli\\\". W tym miejscu nale\u017cy \\\"wstawi\u0107 d\u0142awik filozoficzny\\\" i \\\"rozchwia\u0107 maszyn\u0119 semantycznie i pod\u0142\u0105czy\u0107 generator rym\u00f3w\\\". Na koniec prosz\u0119 \\\"wyrzuci\u0107 wszystkie obwody logiczne i wstawi\u0107 na to miejsce ksobne egocentryzatory ze sprz\u0119\u017ceniem narcystycznym\\\". Proste, prawda?\\nRzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna\u00a0\\nWraz z rozwojem technologii wirtualnych i coraz wi\u0119kszej liczby urz\u0105dze\u0144 \u2013 kt\u00f3re \u0142ypi\u0105 na nas swoimi elektronicznymi \u015blepiami zza niemal ka\u017cdego rogu i ka\u017cdej reklamy \u2013 VR, czyli rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 kolejnym\u00a0hitemroku 2017. Ale Lem pisa\u0142 o niej (nazywaj\u0105c j\u0105 fantomatyk\u0105) przekonuj\u0105co ju\u017c w 1964 roku, czyli na d\u0142ugo, zanim zachodni futury\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje si\u0119 autorstwo tego terminu, wpadli na pomys\u0142 stworzenia nowej rzeczywisto\u015bci.\\nW ksi\u0105\u017cce \\\"Summa Technologiae\\\" Lem opisuje maszyn\u0119, zwan\u0105 fantomatonem, kt\u00f3ra potrafi tworzy\u0107 alternatywne rzeczywisto\u015bci niemal nieodr\u00f3\u017cnialne od rzeczywisto\u015bci \\\"prawdziwej\\\". Co wi\u0119cej, Lem postrzega\u0142 t\u0119 technologi\u0119 jako funkcjonuj\u0105c\u0105 na wielu poziomach. Oznacza to, \u017ce\u00a0 cz\u0142owiek opuszczaj\u0105cy jedn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualn\u0105 niekoniecznie wraca\u0142 do tej \\\"prawdziwej\\\". M\u00f3g\u0142 wybiera\u0107 spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych alternatywnych symulacji, nie maj\u0105c nigdy pewno\u015bci, czy wybrana rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a t\u0105 \\\"oryginaln\u0105\\\" czyli \u015bwiatem rzeczywistym. To bez w\u0105tpienia mog\u0142oby doprowadzi\u0107 do zatarcia granicy mi\u0119dzy prawd\u0105 a fikcj\u0105, co Lem postrzega\u0142 jako zagro\u017cenie.\\nMatrix, czyli wielka symulacja\\nAnaliza zjawiska fantomatyki Lema jest przera\u017caj\u0105co bliska koncepcji idealnej symulacji, kt\u00f3r\u0105 znamy z film\u00f3w takich jak \\\"Matrix\\\" czy ostatnio serialu \\\"Westworld\\\". Co ciekawe, jednym z przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Lema jest wirtualna wycieczka w G\u00f3ry Skaliste, podczas kt\u00f3rej w wyniku b\u0142\u0119du \u2013 na skutek zdj\u0119cia elektrod przez u\u017cytkownika \u2013 dochodzi do w trz\u0119sienia ziemi i zawalenia si\u0119 dom\u00f3w.\\nW\u0142asna dystopijna wizja wielkiej symulacji pojawia si\u0119 u Lema na kartach powie\u015bci z 1971 roku pt. \\\"Kongres futurologiczny\\\". Jest ona powi\u0105zana z Lemowsk\u0105 koncepcj\u0105 \\\"cerebromatyki\\\", czyli oddzia\u0142ywania bezpo\u015brednio na m\u00f3zg z wykorzystaniem substancji chemicznych. W 2013 roku powie\u015b\u0107 przeni\u00f3s\u0142 na ekrany Ari Folman.\\nPostprawda\\nZainteresowanie Lema filozoficznym aspektem szybkiego rozwoju technologii doprowadzi\u0142o pisarza do ciekawych wniosk\u00f3w na temat natury wsp\u00f3\u0142czesnego obiegu informacji. Z dzisiejszego punktu widzenia, niekt\u00f3re z jego przemy\u015ble\u0144 zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 przewidywaniami dotycz\u0105cymi wielu wsp\u00f3\u0142czesnych zjawisk medialnych zwi\u0105zanych z koncepcj\u0105 postprawdy oraz postfaktycznej polityki. W powie\u015bci \\\"G\u0142os Pana\\\" z 1968 roku, Lem pisa\u0142:\\n\\\"Wolno\u015b\u0107 s\u0142owa bywa dla my\u015bli \u015brodkiem bardziej zab\u00f3jczym; zakazane my\u015bli mog\u0105 kr\u0105\u017cy\u0107 potajemnie, ale co zrobi\u0107 tam, gdzie donios\u0142y fakt ginie w powodzi falsyfikat\u00f3w, a g\u0142os prawdy zag\u0142uszony zostaje niesamowit\u0105 wrzaw\u0105\u2026?\\\"\\nEzra Glinter z \\\"LA Review of Books\\\" tak komentuje ten fragment:\\n\\\"Facebook i zalewaj\u0105ca nas fala portali publikuj\u0105cych fake newsy nie istnia\u0142y w czasach, gdy Lem napisa\u0142 to zdanie, ale z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142by zaskoczony ich powstaniem\\\".\u00a0\\nTranshumanizm\\nSkoro Lem m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 \u015bwiat, w kt\u00f3rym rz\u0105dzi postprawda, to czy przewidzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c transhumanizm? Chocia\u017c pisarz nie nazywa\u0142 tego zjawiska tym mianem, podobn\u0105 koncepcj\u0119 znajdziemy w opowiadaniu z 1955 roku pt. \\\"Czy Pan Istnieje, Mr. Jones?\\\". Opowiadanie to zosta\u0142o zaadaptowane na s\u0142uchowisko radiowe, a nast\u0119pnie Andrzej Wajda nakr\u0119ci\u0142 na jego podstawie film \\\"Przek\u0142adaniec\\\". Lem snuje w nimrefleksj\u0119 nad\u00a0kwesti\u0105 statusu prawnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry w wyniku szeregu operacji, podczas kt\u00f3rych zosta\u0142y mu zaimplantowane r\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci komputerowe, nie ma ju\u017c niemal \u017cadnych w\u0142asnych organ\u00f3w. Prawie wszystkie (w\u0142\u0105cznie z m\u00f3zgiem) zosta\u0142y zast\u0105pione sztuczn\u0105 technologi\u0105. M\u0119\u017cczyzna nast\u0119pnie zostaje pozwany przez sp\u00f3\u0142k\u0119, kt\u00f3ra sfinansowa\u0142a operacje i kt\u00f3ra twierdzi, \u017ce m\u0119\u017cczyzna jest jej w\u0142asno\u015bci\u0105. Opowiadanie dotyka spraw, kt\u00f3re dopiero teraz, w epoce rozwoju robotyki, nabieraj\u0105 znaczenia. W czasach, w kt\u00f3rych powsta\u0142o, by\u0142o awangardow\u0105 pr\u00f3b\u0105 analizy problem\u00f3w mog\u0105cych pojawi\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci\u00a0w dziedzinach, kt\u00f3re dopiero od niedawna maj\u0105 swoje nazwy, jak w\u0142a\u015bnie\u00a0obejmuj\u0105 takie dziedziny jak transhumanizm czy...\\nBiotechnologia\\nLem od zawsze by\u0142 \u015bwiadomy ciemnych i potencjalnie zagra\u017caj\u0105cych ludzko\u015bci stron technologii. Ju\u017c w latach 60. XX wieku uwa\u017ca\u0142, \u017ce inwazja technologii na ludzki organizm jest tylko kwesti\u0105 czasu.\\nW \\\"Podr\u00f3\u017cy dwudziestej pierwszej\\\" w \\\"Dziennikach gwiazdowych\\\" bohater Lema Ijon Tichy l\u0105duje na planecie zwanej Dychtonia, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy s\u0105 tak zaawansowani technologicznie, \u017ce transformuj\u0105 swoje cia\u0142a wedle swojego uznania. Ezra Glinter wyja\u015bnia:\\n\\\"Pocz\u0105tkowo technologia wykorzystywana jest do realizacji przewidywalnych cel\u00f3w \u2013 uzyskiwania \\\"idea\u0142\u00f3w w obszarze zdrowia, zgodno\u015bci, duchowo\u015bci i pi\u0119kna\\\" \u2013 ale wkr\u00f3tce zaczyna by\u0107 stosowana w celu projektowania \\\"sk\u00f3rnej bi\u017cuterii\\\" dla kobiet, \\\"bocznych i tylnych br\u00f3d, kogucich grzebieni, szcz\u0119k z dwoma rz\u0119dami z\u0119b\u00f3w itp.\\\" dla m\u0119\u017cczyzn. Po pewnym czasie mieszka\u0144cy Dychtonii porzucaj\u0105 posta\u0107 humanoidaln\u0105, co prowadzi do pr\u00f3b reformatorskich i standaryzacji, kt\u00f3re z kolei ko\u0144cz\u0105 si\u0119 represjami, buntem i upadkiem spo\u0142ecznym. Nieograniczony wyb\u00f3r mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ci\u0119\u017carem nie do uniesienia, zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 mora\u0142 tego opowiadania\\\".\u00a0\\nWiele lat p\u00f3\u017aniej, pod koniec XX wieku, Lem komentuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci i zagro\u017cenia p\u0142yn\u0105ce z klonowania ludzkich organizm\u00f3w (co postrzega\u0142 jako zal\u0105\u017cek nowej ery niewolnictwa), wspomina\u0142:\\n\\\"Moje \u017cartobliwe opowiadania pisane 40 lat temu [dzisiaj ju\u017c 60 lat temu \u2013 przyp. Culture.pl] o korze m\u00f3zgowej, wykorzystanej jako element dekoracyjny na tapecie, dopiero zaczynaj\u0105 przybiera\u0107 posta\u0107 przera\u017caj\u0105cej rzeczywisto\u015bci\\\".\u00a0\\nPrzera\u017caj\u0105ca czy nie, przysz\u0142o\u015b\u0107 niew\u0105tpliwie stale nas zadziwia. Na jeszcze wi\u0119kszy podziw zas\u0142uguje jednak genialna umiej\u0119tno\u015b\u0107 przepowiadania przez Stanis\u0142awa Lema przysz\u0142o\u015bci.\\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Culture.pl https:\/\/culture.pl\/pl\/artykul\/13-przepowiedni-lema-ktore-sie-sprawdzily\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg\",\"width\":1000,\"height\":711,\"caption\":\"Stanis\u0142aw Lem w domu w Krakowie, 1975, fot. Aleksander Ja\u0142osi\u0144ski\/Forum\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Sprawdzone przepowiednie Lema\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#website\",\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/\",\"name\":\"Instytut Polski w Wiedniu\",\"description\":\"Instytuty Polskie\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#\/schema\/person\/c467341e03d74ebd7e73a7f5b6f0f563\",\"name\":\"sienkiewiczj\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/cb2b8c3eb2ad692da31a6ef44402cf09?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/cb2b8c3eb2ad692da31a6ef44402cf09?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"sienkiewiczj\"},\"url\":\"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/author\/sienkiewiczj\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Sprawdzone przepowiednie Lema - Instytut Polski w Wiedniu","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Sprawdzone przepowiednie Lema - Instytut Polski w Wiedniu","og_description":"2021 to rok Stanis\u0142awa Lema – jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy gatunku science fiction, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat przed stu laty. W roku 1976 Lem zosta\u0142 okrzykni\u0119ty najbardziej poczytnym pisarzem science-fiction na \u015bwiecie, a jego ksi\u0105\u017cki zosta\u0142y przet\u0142umaczone na 41 j\u0119zyk\u00f3w. Nie ka\u017cdy jednak wie, ze Lem by\u0142 tak\u017ce filozofem oraz\u2026. futurologiem i przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107, […]","og_url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/","og_site_name":"Instytut Polski w Wiedniu","article_published_time":"2021-04-08T13:32:29+00:00","article_modified_time":"2021-05-05T10:50:53+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":711,"url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"sienkiewiczj","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"sienkiewiczj","Szacowany czas czytania":"14 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"event","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/","url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/","name":"Sprawdzone przepowiednie Lema","isPartOf":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#primaryimage"},"image":["https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg","https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581-300x213.jpg","https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg","https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg"],"thumbnailUrl":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg","datePublished":"2021-04-08T13:32:29+02:00","dateModified":"2021-05-05T10:50:53+02:00","author":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#\/schema\/person\/c467341e03d74ebd7e73a7f5b6f0f563"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/"]}],"@context":"https:\/\/schema.org","startDate":"2021-04-08","endDate":"2021-04-08","eventStatus":"EventScheduled","eventAttendanceMode":"OfflineEventAttendanceMode","location":{"@type":"place","name":"","address":"","geo":{"@type":"GeoCoordinates","latitude":"","longitude":""}},"description":"2021 to rok Stanis\u0142awa Lema - jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy gatunku science fiction, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat przed stu laty. \nW roku 1976 Lem zosta\u0142 okrzykni\u0119ty najbardziej poczytnym pisarzem science-fiction na \u015bwiecie, a jego ksi\u0105\u017cki zosta\u0142y przet\u0142umaczone na 41 j\u0119zyk\u00f3w. Nie ka\u017cdy jednak wie, ze Lem by\u0142 tak\u017ce filozofem oraz\u2026. futurologiem i przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej dzisiaj \u017cyjemy. \nTablet i e-booki, smartfony, Google, a nawet Matrix zosta\u0142y wymy\u015blone ju\u017c w po\u0142owie XX wieku. Oto jak Stanis\u0142aw Lem przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107!\nOptony, lektony, trionsandy, fantomatony\u2026 By\u0107 mo\u017ce te s\u0142owa nie s\u0105 wam znane, ale zapewniam, \u017ce z przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re one oznaczaj\u0105, korzystacie na co dzie\u0144.\u00a0Stanis\u0142aw Lem\u00a0wymy\u015bli\u0142 wiele z nich na d\u0142ugo przedtem, zanim sta\u0142y si\u0119 elementem naszej rzeczywisto\u015bci. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema by\u0142a nawet inspiracj\u0105 dla tw\u00f3rc\u00f3w kultowego serialu animowanego i jednej z najpopularniejszych na \u015bwiecie gier wideo.\nOto kilka z najbardziej niezwyk\u0142ych przepowiedni Lema oraz jego obawy na temat przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re nie straci\u0142y na aktualno\u015bci do dzisiaj, nadal stanowi\u0105c przedmiot za\u017cartych dyskusji zwi\u0105zanych z rozwojem nauki i technologii oraz takimi tematami jak biotechnologia czy transhumanizm.\nE-booki i tablety\nStanis\u0142aw Lem to prawdopodobnie pierwszy autor science fiction, kt\u00f3ry trafnie przewidzia\u0142 zmierzch ksi\u0105\u017cek papierowych i nadej\u015bcie ery format\u00f3w elektronicznych i czytnik\u00f3w e-book\u00f3w. Pisa\u0142 o tym ju\u017c w 1961 roku w powie\u015bci\u00a0\"Powr\u00f3t z gwiazd\", czyli oko\u0142o 40 lat przed pierwszymi skromnymi pr\u00f3bami wykorzystania e-papieru. Lem wyobra\u017ca\u0142 sobie e-booki jako kryszta\u0142ki, na kt\u00f3rych zapisywano tre\u015bci odtwarzane na specjalnym urz\u0105dzeniu, co s\u0142usznie mo\u017ce si\u0119 kojarzy\u0107 ze wsp\u00f3\u0142czesnymi tabletami. Urz\u0105dzenie to nazwa\u0142 optonem, cho\u0107 dzisiaj wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas m\u00f3wi o nim Kindle.\n\"Ca\u0142e popo\u0142udnie sp\u0119dzi\u0142em w ksi\u0119garni. Nie by\u0142o w niej ksi\u0105\u017cek. Nie drukowano ich ju\u017c od p\u00f3\u0142 wieku bez ma\u0142a. A tak si\u0119 na nie cieszy\u0142em, po mikrofilmach, z kt\u00f3rych sk\u0142ada\u0142a si\u0119 biblioteka \"Prometeusza\". Nic z tego. Nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o szpera\u0107 po p\u00f3\u0142kach, wa\u017cy\u0107 w r\u0119ce tom\u00f3w, czu\u0107 ich ci\u0119\u017caru, zapowiadaj\u0105cego rozmiar lektury. Ksi\u0119garnia przypomina\u0142a raczej elektronowe laboratorium. Ksi\u0105\u017cki to by\u0142y kryszta\u0142ki z utrwalon\u0105 tre\u015bci\u0105. Czyta\u0107 mo\u017cna je by\u0142o przy pomocy optonu. By\u0142 nawet podobny do ksi\u0105\u017cki, ale o jednej, jedynej stronicy mi\u0119dzy ok\u0142adkami. Za dotkni\u0119ciem pojawia\u0142y si\u0119 na niej kolejne karty tekstu\".\u00a0\nAudiobooki\nW tej samej powie\u015bci Lem przewidzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c popularno\u015b\u0107 audiobook\u00f3w, cho\u0107 sam wola\u0142 nazywa\u0107 je lektonami: \"Ale opton\u00f3w ma\u0142o u\u017cywano, jak mi powiedzia\u0142 robot sprzedawca. Publiczno\u015b\u0107 wola\u0142a lektony \u2013 czyta\u0142y g\u0142o\u015bno, mo\u017cna je by\u0142o nastawia\u0107 na dowolny rodzaj g\u0142osu, tempo i modulacj\u0119\".\u00a0\nCo prawda, roboty nie zast\u0105pi\u0142y jeszcze ksi\u0119garzy, ale jeste\u015bmy na dobrej drodze \u2013 potrafimy ju\u017c dostosowa\u0107 tempo odtwarzania audiobook\u00f3w i podcast\u00f3w.\nInternet\nJu\u017c na pocz\u0105tku lat 50. XX wieku Lem rozwa\u017ca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u0142\u0105czenia komputer\u00f3w o du\u017cej mocy w celu zwi\u0119kszenia ich mo\u017cliwo\u015bci przetwarzania danych. W \"Dialogach\" z 1957 roku przedstawia\u0142 t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jako realny kierunek rozwoju technologicznego, pisz\u0105c, \u017ce \"wskutek stopniowego zrastania si\u0119 wszystkich informatycznych maszyn i bank\u00f3w pami\u0119ci powstan\u0105 kontynentalne, a potem nawet planetarne sieci komputerowe\".\nZmar\u0142y w 2006 roku Lem do\u017cy\u0142 realizacji wielu ze swoich przewidywa\u0144, w tym Internetu. By\u0142 tym zaskoczony. Oto jak brzmia\u0142 jego s\u0142ynny, cho\u0107 raczej apokryficzny komentarz po pierwszym spotkaniu z nowym medium:\n\"Dop\u00f3ki nie skorzysta\u0142em z internetu, nie wiedzia\u0142em, \u017ce na \u015bwiecie jest tylu idiot\u00f3w\".\nGoogle\nMniej wi\u0119cej w tym samym okresie Lem przewidzia\u0142 tak\u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej ludzie b\u0119d\u0105 mieli natychmiastowy i powszechny dost\u0119p do ogromnej wirtualnej bazy danych, kt\u00f3r\u0105 nazywa\u0142 \"Bibliotek\u0105 Trion\u00f3w\". Triony to wed\u0142ug Lema by\u0142y kryszta\u0142ki kwarcu, kt\u00f3rych \"struktur\u0119 cz\u0105steczkow\u0105 mo\u017cna trwale zmienia\u0107\". Triony funkcjonowa\u0142y w tw\u00f3rczo\u015bci Lema jak wsp\u00f3\u0142czesne pendrive'y, kt\u00f3re po\u0142\u0105czone falami radiowymi tworzy\u0142y ogromn\u0105 baz\u0119 wiedzy. Tak Lem opisuje to zjawisko w \"Ob\u0142oku Magellana\" z 1955 roku:\n\"Trion mo\u017ce magazynowa\u0107 nie tylko obrazy \u015bwietlne, sprowadzone do zmian jego struktury krystalicznej, a wi\u0119c podobizny stronic ksi\u0105\u017ckowych, nie tylko wszelkiego rodzaju fotografie, mapy, obrazy, wykresy czy tablice, jednym s\u0142owem wszystko, co mo\u017cna przedstawi\u0107 w spos\u00f3b dost\u0119pny odczytaniu wzrokiem. Trion mo\u017ce magazynowa\u0107 r\u00f3wnie \u0142atwo d\u017awi\u0119ki, a wi\u0119c g\u0142os ludzki, jak i muzyk\u0119, istnieje te\u017c metoda \"zapisu woni\".\"\nOpis Lema jest bardzo trafny, cho\u0107 dzisiaj to, o czym pisa\u0142, nazywamy Internetem lub po prostu Googlem. Nadal jednak cierpliwie czekamy na mo\u017cliwo\u015b\u0107 \"zapisywania woni\".\u00a0\nSmartfony\nW tej samej ksi\u0105\u017cce Lem opisa\u0142 wczesn\u0105 wersj\u0119 smartfonu, czyli ma\u0142ego przeno\u015bnego telewizora umo\u017cliwiaj\u0105cego uzyskanie natychmiastowego dost\u0119pu do danych z Biblioteki Trion\u00f3w. Kolejny fragment z \"Ob\u0142oku Magellana\" m\u00f3g\u0142by r\u00f3wnie dobrze by\u0107 przedrukiem ze wsp\u00f3\u0142czesnej prasy:\n\"Pos\u0142ugujemy si\u0119 nim dzi\u015b, nie my\u015bl\u0105c wcale o sprawno\u015bci i pot\u0119dze tej olbrzymiej, niewidzialnej sieci opasuj\u0105cej glob; czy w swej pracowni australijskiej, czy w obserwatorium ksi\u0119\u017cycowym, czy w samolocie \u2013 ile\u017c razy ka\u017cdy z nas si\u0119ga\u0142 po kieszonkowy odbiornik wywo\u0142awszy central\u0119 Biblioteki Trion\u00f3w, wymienia\u0142 po\u017c\u0105dane dzie\u0142o, by w ci\u0105gu sekundy mie\u0107 je ju\u017c przed sob\u0105 na ekranie telewizora. Nikt nie zastanawia si\u0119 nawet nad tym, \u017ce dzi\u0119ki doskona\u0142o\u015bci urz\u0105dze\u0144 z ka\u017cdego trionu mo\u017ce jednocze\u015bnie korzysta\u0107 dowolnie wielka ilo\u015b\u0107 odbiorc\u00f3w, nie przeszkadzaj\u0105c sobie wzajem w najmniejszej mierze\".\nOpis jest zaskakuj\u0105co, a mo\u017ce wr\u0119cz przera\u017caj\u0105co aktualny w dzisiejszych czasach, a wiele linii lotniczych istotnie oferuje obecnie dost\u0119p do sieci Wi-Fi na pok\u0142adzie. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce te pomys\u0142y powsta\u0142y w umy\u015ble Lema w czasach, gdy przeci\u0119tny komputer mie\u015bci\u0142 si\u0119 tylko w naprawd\u0119 du\u017cym pokoju. Sama idea internetu zakie\u0142kowa\u0142a w m\u00f3zgach badaczy pod koniec lat 60. XX wieku, a zmaterializowa\u0142a si\u0119 dopiero dwie dekady p\u00f3\u017aniej.\nDruk 3D\nW \"Ob\u0142oku Magellana\" pisarz zaprezentowa\u0142 tak\u017ce niezwykle ciekaw\u0105 wizj\u0119 wytwarzania towar\u00f3w, kt\u00f3ra przypomina wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 technologi\u0119 druku 3D. Co ciekawe, uzasadnienie dla takiego procesu zaprezentowane przez Lema w tej powie\u015bci niemal wcale nie straci\u0142o na aktualno\u015bci.\n\"Wreszcie trion mo\u017ce zawiera\u0107 zapis \"recepty produkcyjnej\". Po\u0142\u0105czony z nim drog\u0105 radiow\u0105 automat wykonuje potrzebny odbiorcy przedmiot i w taki spos\u00f3b mog\u0105 zosta\u0107 zaspokojone nawet najwymy\u015blniejsze zachcianki fantast\u00f3w pragn\u0105cych mie\u0107 meble w stylu staro\u017cytnym czy najniezwyklejsze odzienie, trudno bowiem rozsy\u0142a\u0107 we wszystkie cz\u0119\u015bci Ziemi niewyobra\u017caln\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 d\u00f3br, jakich mo\u017ce kto\u015b z rzadka zapragn\u0105\u0107\".\nC\u00f3\u017c, dzisiaj drukarki 3D mo\u017cna kupi\u0107 w niekt\u00f3rych sklepach z elektronik\u0105, cho\u0107 \"recept\u0105 produkcyjn\u0105\" jest obecnie plik w formacie AMF (Additive Manufacturing File).\nThe Sims\nLem wynalazc\u0105 gier? Nie inaczej. Will Wright, tw\u00f3rca jednej z najpopularniejszych gier na \u015bwiecie \"The Sims\", cz\u0119sto wymienia\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema jako g\u0142\u00f3wn\u0105 inspiracj\u0119 do stworzenia swojej gry. Wright zafascynowa\u0142 si\u0119\u00a0\"Cyberiad\u0105\", kt\u00f3ra opowiada o przygodach robotycznych konstruktor\u00f3w Trurla i Klapaucjusza.\nPodczas jednej z wypraw na pewnej asteroidzie Trurl spotyka wygnanego dyktatora i w ramach prezentu konstruuje mu \u017cywy mikro\u015bwiat wielko\u015bci pude\u0142ka, symulowan\u0105 cywilizacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 upad\u0142y dyktator m\u00f3g\u0142by rz\u0105dzi\u0107. To w\u0142a\u015bnie minikr\u00f3lestwo zamkni\u0119te w szkatu\u0142ce mia\u0142o rzekomo zainspirowa\u0107 Wrighta do zaprojektowania gry, w kt\u00f3rej gracz mo\u017ce stworzy\u0107 w\u0142asny \u015bwiat.\nOczywi\u015bcie Lem nie by\u0142by sob\u0105, gdyby w dalszym fragmencie powie\u015bci nie wypowiedzia\u0142 si\u0119 na temat etycznych dylemat\u00f3w zwi\u0105zanych z rz\u0105dzeniem ma\u0142ymi ludzikami czy igraniem z ich \u017cyciem:\n\"Udowodnij mi tu zaraz, \u017ce oni\u00a0 n i e\u00a0 czuj\u0105 nic, \u017ce\u00a0 n i e\u00a0 my\u015bl\u0105, \u017ce nie ma ich w og\u00f3le jako istot, \u015bwiadomych zamkni\u0119cia mi\u0119dzy dwiema otch\u0142aniami niebytu, t\u0105 sprzed narodzin i t\u0105 spoza zgonu, udowodnij mi to, a przestan\u0119 ci\u0119 molestowa\u0107! Udowodnij natychmiast, \u017ce\u015b tylko na\u015bladowa\u0142 cierpienie, lecz go nie stworzy\u0142e\u015b!\"\nFuturama\nLem z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie wymy\u015bli\u0142 \"Futuramy\", cho\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zainspirowa\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w jednego z najpopularniejszych seriali animowanych pocz\u0105tk\u00f3w XXI wieku (kt\u00f3rego akcja toczy si\u0119 jednak w XXXI wieku).\u00a0Tak\u00a0autor serialu\u00a0David X Cohen\u00a0wyja\u015bnia\u0142, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 pomys\u0142 na t\u0119 produkcj\u0119:\n\"Moja mama by\u0142a wielbicielk\u0105 powie\u015bci science fiction i zarazi\u0142a mnie swoj\u0105 pasj\u0105, a w\u015br\u00f3d ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re mieli\u015bmy w domu, by\u0142y dzie\u0142a Stanis\u0142awa Lema takie jak \"Dzienniki gwiazdowe\" czy \"Opowie\u015bci o Pilocie Pirxie\". Te niezwyk\u0142e, surrealistyczne i zabawne opowiadania mia\u0142y na mnie du\u017cy wp\u0142yw, zw\u0142aszcza je\u017celi chodzi o pomys\u0142, \u017ce bohaterem ksi\u0105\u017cki mo\u017cna uczyni\u0107 robota. Bender, jeden z najmilszych bohater\u00f3w w ludzkiej sk\u00f3rze w serialu \"Futurama\", zawdzi\u0119cza cz\u0119\u015b\u0107 swojego charakteru Stanis\u0142awowi Lemowi\".\nJedno opowiadanie szczeg\u00f3lnie utkn\u0119\u0142o Cohenowi w pami\u0119ci:\n\"Pami\u0119tam zw\u0142aszcza jedno opowiadanie, kt\u00f3re zrobi\u0142o na mnie ogromne wra\u017cenie. Opowiada o planecie zamieszkiwanej wy\u0142\u0105cznie przez roboty, na kt\u00f3rej rozbija si\u0119 statek z lud\u017ami, a roboty o morderczych instynktach chc\u0105 ich wszystkich pozabija\u0107. Przybyli ludzie zaczynaj\u0105 udawa\u0107 roboty, by prze\u017cy\u0107, ale ostatecznie okazuje si\u0119 \u2013 uwaga, spoiler \u2013 \u017ce wszyscy na tej planecie s\u0105 lud\u017ami, kt\u00f3rzy tam przypadkowo wyl\u0105dowali. Wszyscy udaj\u0105 roboty, aby unikn\u0105\u0107 \u015bmierci z r\u0105k pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w planety. To opowiadanie by\u0142o bezpo\u015bredni\u0105 inspiracja do stworzenia \"Futuramy\".\"\nOpowiadanie Lema, kt\u00f3re wspomina Cohen to z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 \"Podr\u00f3\u017c jedenasta\" z\u00a0\"Dziennik\u00f3w gwiazdowych\", a odcinek, kt\u00f3ry powsta\u0142 na jego kanwie, nosi tytu\u0142\u00a0(odcinek 5, sezon 1).\nPy\u0142 elektroniczny...\nR\u00f3wnie\u017c w \"Cyberiadzie\" nie brakuje innowacyjnych, cho\u0107 niekiedy dziwacznych pomys\u0142\u00f3w. Dobrym przyk\u0142adem jest \"inteligentny py\u0142\", czyli chmura male\u0144kich dron\u00f3w komputer\u00f3w, nie wi\u0119kszych od ziarenka piasku, kt\u00f3re stanowi\u0105 ogromny system komputerowy s\u0142u\u017c\u0105cy do wykonywania oblicze\u0144 r\u00f3wnoleg\u0142ych. Koncepcja inteligentnego py\u0142u zdaje si\u0119 przypomina\u0107 najnowsze osi\u0105gni\u0119cia nanotechnologii.\n...i elektroniczny bard\nKolejny\u00a0odwa\u017cny i zabawny pomys\u0142 opisany przez Lema w \"Cyberiadzie\" to elektryba\u0142t \u2013 urz\u0105dzenie komputerowe, kt\u00f3re tworzy poezj\u0119. Zdaje si\u0119, \u017ce ten niecodzienny wynalazek Trurla zmaterializowa\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pod postaci\u0105 algorytm\u00f3w tworz\u0105cych poezj\u0119, kt\u00f3rych mn\u00f3stwo w Internecie. Prawdziwego elektryba\u0142ta, kt\u00f3ry powsta\u0142 z inspiracji powie\u015bci\u0105 Lema, mo\u017cna\u00a0za\u015b\u00a0obejrze\u0107 w warszawskim Centrum Nauki Kopernik, gdzie znajduje si\u0119\u00a0tak\u017ce\u00a0ca\u0142y szereg robot\u00f3w odgrywaj\u0105cych sceny z tw\u00f3rczo\u015bci Lema i innych autor\u00f3w\u00a0(Teatr Robotyczny).\nGdyby\u015bcie mieli ch\u0119\u0107 zbudowa\u0107 sobie w\u0142asnego robota poet\u0119, mamy dla Was przepis rodem z kart powie\u015bci Lema. Najpierw trzeba \"os\u0142abi\u0107 obwody\u00a0logiczne i wzmocni\u0107 emocjonalne\", nast\u0119pnie \"wzmocni\u0107 semantyk\u0119 i dobudowa\u0107 przystawk\u0119 woli\". W tym miejscu nale\u017cy \"wstawi\u0107 d\u0142awik filozoficzny\" i \"rozchwia\u0107 maszyn\u0119 semantycznie i pod\u0142\u0105czy\u0107 generator rym\u00f3w\". Na koniec prosz\u0119 \"wyrzuci\u0107 wszystkie obwody logiczne i wstawi\u0107 na to miejsce ksobne egocentryzatory ze sprz\u0119\u017ceniem narcystycznym\". Proste, prawda?\nRzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna\u00a0\nWraz z rozwojem technologii wirtualnych i coraz wi\u0119kszej liczby urz\u0105dze\u0144 \u2013 kt\u00f3re \u0142ypi\u0105 na nas swoimi elektronicznymi \u015blepiami zza niemal ka\u017cdego rogu i ka\u017cdej reklamy \u2013 VR, czyli rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 kolejnym\u00a0hitemroku 2017. Ale Lem pisa\u0142 o niej (nazywaj\u0105c j\u0105 fantomatyk\u0105) przekonuj\u0105co ju\u017c w 1964 roku, czyli na d\u0142ugo, zanim zachodni futury\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje si\u0119 autorstwo tego terminu, wpadli na pomys\u0142 stworzenia nowej rzeczywisto\u015bci.\nW ksi\u0105\u017cce \"Summa Technologiae\" Lem opisuje maszyn\u0119, zwan\u0105 fantomatonem, kt\u00f3ra potrafi tworzy\u0107 alternatywne rzeczywisto\u015bci niemal nieodr\u00f3\u017cnialne od rzeczywisto\u015bci \"prawdziwej\". Co wi\u0119cej, Lem postrzega\u0142 t\u0119 technologi\u0119 jako funkcjonuj\u0105c\u0105 na wielu poziomach. Oznacza to, \u017ce\u00a0 cz\u0142owiek opuszczaj\u0105cy jedn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualn\u0105 niekoniecznie wraca\u0142 do tej \"prawdziwej\". M\u00f3g\u0142 wybiera\u0107 spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych alternatywnych symulacji, nie maj\u0105c nigdy pewno\u015bci, czy wybrana rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a t\u0105 \"oryginaln\u0105\" czyli \u015bwiatem rzeczywistym. To bez w\u0105tpienia mog\u0142oby doprowadzi\u0107 do zatarcia granicy mi\u0119dzy prawd\u0105 a fikcj\u0105, co Lem postrzega\u0142 jako zagro\u017cenie.\nMatrix, czyli wielka symulacja\nAnaliza zjawiska fantomatyki Lema jest przera\u017caj\u0105co bliska koncepcji idealnej symulacji, kt\u00f3r\u0105 znamy z film\u00f3w takich jak \"Matrix\" czy ostatnio serialu \"Westworld\". Co ciekawe, jednym z przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Lema jest wirtualna wycieczka w G\u00f3ry Skaliste, podczas kt\u00f3rej w wyniku b\u0142\u0119du \u2013 na skutek zdj\u0119cia elektrod przez u\u017cytkownika \u2013 dochodzi do w trz\u0119sienia ziemi i zawalenia si\u0119 dom\u00f3w.\nW\u0142asna dystopijna wizja wielkiej symulacji pojawia si\u0119 u Lema na kartach powie\u015bci z 1971 roku pt. \"Kongres futurologiczny\". Jest ona powi\u0105zana z Lemowsk\u0105 koncepcj\u0105 \"cerebromatyki\", czyli oddzia\u0142ywania bezpo\u015brednio na m\u00f3zg z wykorzystaniem substancji chemicznych. W 2013 roku powie\u015b\u0107 przeni\u00f3s\u0142 na ekrany Ari Folman.\nPostprawda\nZainteresowanie Lema filozoficznym aspektem szybkiego rozwoju technologii doprowadzi\u0142o pisarza do ciekawych wniosk\u00f3w na temat natury wsp\u00f3\u0142czesnego obiegu informacji. Z dzisiejszego punktu widzenia, niekt\u00f3re z jego przemy\u015ble\u0144 zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 przewidywaniami dotycz\u0105cymi wielu wsp\u00f3\u0142czesnych zjawisk medialnych zwi\u0105zanych z koncepcj\u0105 postprawdy oraz postfaktycznej polityki. W powie\u015bci \"G\u0142os Pana\" z 1968 roku, Lem pisa\u0142:\n\"Wolno\u015b\u0107 s\u0142owa bywa dla my\u015bli \u015brodkiem bardziej zab\u00f3jczym; zakazane my\u015bli mog\u0105 kr\u0105\u017cy\u0107 potajemnie, ale co zrobi\u0107 tam, gdzie donios\u0142y fakt ginie w powodzi falsyfikat\u00f3w, a g\u0142os prawdy zag\u0142uszony zostaje niesamowit\u0105 wrzaw\u0105\u2026?\"\nEzra Glinter z \"LA Review of Books\" tak komentuje ten fragment:\n\"Facebook i zalewaj\u0105ca nas fala portali publikuj\u0105cych fake newsy nie istnia\u0142y w czasach, gdy Lem napisa\u0142 to zdanie, ale z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142by zaskoczony ich powstaniem\".\u00a0\nTranshumanizm\nSkoro Lem m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 \u015bwiat, w kt\u00f3rym rz\u0105dzi postprawda, to czy przewidzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c transhumanizm? Chocia\u017c pisarz nie nazywa\u0142 tego zjawiska tym mianem, podobn\u0105 koncepcj\u0119 znajdziemy w opowiadaniu z 1955 roku pt. \"Czy Pan Istnieje, Mr. Jones?\". Opowiadanie to zosta\u0142o zaadaptowane na s\u0142uchowisko radiowe, a nast\u0119pnie Andrzej Wajda nakr\u0119ci\u0142 na jego podstawie film \"Przek\u0142adaniec\". Lem snuje w nimrefleksj\u0119 nad\u00a0kwesti\u0105 statusu prawnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry w wyniku szeregu operacji, podczas kt\u00f3rych zosta\u0142y mu zaimplantowane r\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci komputerowe, nie ma ju\u017c niemal \u017cadnych w\u0142asnych organ\u00f3w. Prawie wszystkie (w\u0142\u0105cznie z m\u00f3zgiem) zosta\u0142y zast\u0105pione sztuczn\u0105 technologi\u0105. M\u0119\u017cczyzna nast\u0119pnie zostaje pozwany przez sp\u00f3\u0142k\u0119, kt\u00f3ra sfinansowa\u0142a operacje i kt\u00f3ra twierdzi, \u017ce m\u0119\u017cczyzna jest jej w\u0142asno\u015bci\u0105. Opowiadanie dotyka spraw, kt\u00f3re dopiero teraz, w epoce rozwoju robotyki, nabieraj\u0105 znaczenia. W czasach, w kt\u00f3rych powsta\u0142o, by\u0142o awangardow\u0105 pr\u00f3b\u0105 analizy problem\u00f3w mog\u0105cych pojawi\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci\u00a0w dziedzinach, kt\u00f3re dopiero od niedawna maj\u0105 swoje nazwy, jak w\u0142a\u015bnie\u00a0obejmuj\u0105 takie dziedziny jak transhumanizm czy...\nBiotechnologia\nLem od zawsze by\u0142 \u015bwiadomy ciemnych i potencjalnie zagra\u017caj\u0105cych ludzko\u015bci stron technologii. Ju\u017c w latach 60. XX wieku uwa\u017ca\u0142, \u017ce inwazja technologii na ludzki organizm jest tylko kwesti\u0105 czasu.\nW \"Podr\u00f3\u017cy dwudziestej pierwszej\" w \"Dziennikach gwiazdowych\" bohater Lema Ijon Tichy l\u0105duje na planecie zwanej Dychtonia, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy s\u0105 tak zaawansowani technologicznie, \u017ce transformuj\u0105 swoje cia\u0142a wedle swojego uznania. Ezra Glinter wyja\u015bnia:\n\"Pocz\u0105tkowo technologia wykorzystywana jest do realizacji przewidywalnych cel\u00f3w \u2013 uzyskiwania \"idea\u0142\u00f3w w obszarze zdrowia, zgodno\u015bci, duchowo\u015bci i pi\u0119kna\" \u2013 ale wkr\u00f3tce zaczyna by\u0107 stosowana w celu projektowania \"sk\u00f3rnej bi\u017cuterii\" dla kobiet, \"bocznych i tylnych br\u00f3d, kogucich grzebieni, szcz\u0119k z dwoma rz\u0119dami z\u0119b\u00f3w itp.\" dla m\u0119\u017cczyzn. Po pewnym czasie mieszka\u0144cy Dychtonii porzucaj\u0105 posta\u0107 humanoidaln\u0105, co prowadzi do pr\u00f3b reformatorskich i standaryzacji, kt\u00f3re z kolei ko\u0144cz\u0105 si\u0119 represjami, buntem i upadkiem spo\u0142ecznym. Nieograniczony wyb\u00f3r mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ci\u0119\u017carem nie do uniesienia, zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 mora\u0142 tego opowiadania\".\u00a0\nWiele lat p\u00f3\u017aniej, pod koniec XX wieku, Lem komentuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci i zagro\u017cenia p\u0142yn\u0105ce z klonowania ludzkich organizm\u00f3w (co postrzega\u0142 jako zal\u0105\u017cek nowej ery niewolnictwa), wspomina\u0142:\n\"Moje \u017cartobliwe opowiadania pisane 40 lat temu [dzisiaj ju\u017c 60 lat temu \u2013 przyp. Culture.pl] o korze m\u00f3zgowej, wykorzystanej jako element dekoracyjny na tapecie, dopiero zaczynaj\u0105 przybiera\u0107 posta\u0107 przera\u017caj\u0105cej rzeczywisto\u015bci\".\u00a0\nPrzera\u017caj\u0105ca czy nie, przysz\u0142o\u015b\u0107 niew\u0105tpliwie stale nas zadziwia. Na jeszcze wi\u0119kszy podziw zas\u0142uguje jednak genialna umiej\u0119tno\u015b\u0107 przepowiadania przez Stanis\u0142awa Lema przysz\u0142o\u015bci.\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Culture.pl https:\/\/culture.pl\/pl\/artykul\/13-przepowiedni-lema-ktore-sie-sprawdzily"},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#primaryimage","url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg","contentUrl":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/04\/IMG-2581.jpg","width":1000,"height":711,"caption":"Stanis\u0142aw Lem w domu w Krakowie, 1975, fot. Aleksander Ja\u0142osi\u0144ski\/Forum"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/2021\/04\/08\/13-sprawdzonych-przepowiedni-lema\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Sprawdzone przepowiednie Lema"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#website","url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/","name":"Instytut Polski w Wiedniu","description":"Instytuty Polskie","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#\/schema\/person\/c467341e03d74ebd7e73a7f5b6f0f563","name":"sienkiewiczj","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/cb2b8c3eb2ad692da31a6ef44402cf09?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/cb2b8c3eb2ad692da31a6ef44402cf09?s=96&d=mm&r=g","caption":"sienkiewiczj"},"url":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/author\/sienkiewiczj\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7294","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/users\/87"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7294"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7294\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7689,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7294\/revisions\/7689"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7300"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7294"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7294"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/instytutpolski.pl\/wien\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7294"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}