Konstytucja 3 maja przesz\u0142a do historii jako druga po ameryka\u0144skiej spisana ustawa zasadnicza i jako wielki akt wolno\u015bciowy tamtej epoki \u2013 ko\u0144ca XVIII wieku. Porz\u0105dkowa\u0142a ona zasady ustrojowe pa\u0144stwa, stwierdzaj\u0105c zarazem, \u017ce \u201ewszelka w\u0142adza spo\u0142eczno\u015bci ludzkiej pocz\u0105tek sw\u00f3j bierze z woli narodu\u201d. G\u0142osi\u0142a r\u00f3wno\u015b\u0107 praw obywateli, cho\u0107 jeszcze nie wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w Polski czyni\u0142a obywatelami, b\u0119d\u0105c ostro\u017cna w kwestii przemian stanowej struktury spo\u0142ecznej, co w epoce rewolucji, gdzie wkr\u00f3tce r\u00f3wno\u015b\u0107 usi\u0142owano zaprowadzi\u0107 tak\u017ce gilotyn\u0105, uznawano za zalet\u0119. Gwarantowa\u0142a wolno\u015bci cywilne: \u201eBezpiecze\u0144stwo osobiste i wszelk\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, komukolwiek z prawa przynale\u017cn\u0105, jako prawdziwy spo\u0142eczno\u015bci w\u0119ze\u0142, jako \u017arenic\u0119 wolno\u015bci obywatelskiej szanujemy, zabezpieczamy, utwierdzamy i aby na potomne czasy szanowane, ubezpieczone i nienaruszone zostawa\u0142y, mie\u0107 chcemy\u201d.<\/p>\n
W przeciwie\u0144stwie do konstytucji ameryka\u0144skiej nie by\u0142a jednak aktem ustanawiaj\u0105cym pa\u0144stwo, nadaniem sobie praw zasadniczych przez w\u0142a\u015bnie kszta\u0142tuj\u0105cy si\u0119 nar\u00f3d. Takim aktem za\u0142o\u017cycielskim by\u0142a w przypadku Polski unia lubelska z roku 1569. I to ona mo\u017ce by\u0107 uznana za pierwsz\u0105 polsk\u0105 konstytucj\u0119, gdy\u017c tworzy\u0142a now\u0105 jedno\u015b\u0107 polityczn\u0105, Rzeczpospolit\u0105, i ustala\u0142a zasady sprawowania w niej rz\u0105d\u00f3w. Ale tak\u017ce i ona tylko podsumowa\u0142a etapy od dawna trwaj\u0105cego jednoczenia si\u0119 Kr\u00f3lestwa Polskiego i Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego.<\/p>\n
W przeciwie\u0144stwie do innych kraj\u00f3w Europy Polska nie ewoluowa\u0142a od monarchii stanowej ku monarchii absolutnej, lecz w stron\u0119 Rzeczypospolitej, z mieszanym ustrojem, b\u0119d\u0105c zarazem monarchi\u0105 elekcyjn\u0105 i republik\u0105, w kt\u00f3rej oko\u0142o 10 proc. mieszka\u0144c\u00f3w mia\u0142o prawo wyboru kr\u00f3la i swoich przedstawicieli do sejmu i sejmik\u00f3w.<\/p>\n
Poj\u0119cie wolno\u015bci, kt\u00f3re dominowa\u0142o w tej rozleg\u0142ej terytorialnie Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w, jak j\u0105 nazywano, przypomina\u0142o to, kt\u00f3re historycy idei odnale\u017ali we w\u0142oskich republikach miejskich. Jej obywatele ch\u0119tnie por\u00f3wnywali j\u0105 ze staro\u017cytn\u0105 republik\u0105 rzymsk\u0105. Pa\u0144stwo w ich rozumieniu nie by\u0142o \u201eLewiatanem\u201d \u2013 tworem wyniesionym ponad nar\u00f3d polityczny, ponad spo\u0142ecze\u0144stwo, lecz \u201erzecz\u0105 wsp\u00f3ln\u0105\u201d, podtrzymywan\u0105 wsp\u00f3lnym dzia\u0142aniem, a wolno\u015b\u0107 rozumiano nie tylko jako swobod\u0119 jednostki, lecz jako mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnego decydowania o stanowionych prawach. Nie by\u0142o w Polsce inkwizycji, nie by\u0142o prze\u015bladowa\u0144 innowierc\u00f3w \u2013 dopiero w reakcji na wyniszczaj\u0105c\u0105 inwazj\u0119 protestanckiej Szwecji w 1655 r. zacz\u0119to ogranicza\u0107 tolerancj\u0119. Obywatele Rzeczypospolitej byli, mo\u017cna rzec bez przesady, najbardziej wolnymi lud\u017ami w Europie. I za takich si\u0119 uwa\u017cali. Z ich punktu widzenia monarchie absolutne nie by\u0142y krajami wolnymi, ale odstraszaj\u0105cymi przyk\u0142adami zniewolenia, gdzie nie by\u0142o wolno\u015bci s\u0142owa, gdzie szlachcic m\u00f3g\u0142 by\u0107 wtr\u0105cony do wi\u0119zienia bez wyroku s\u0105dowego, a rz\u0105d wtr\u0105ca\u0142 si\u0119 do gospodarowania.<\/p>\n
Dla luminarzy intelektualnych XVIII-wiecznej Europy, takich jak Diderot lub Wolter, admirator\u00f3w o\u015bwieconych despot\u00f3w, takich jak Katarzyna II czy Fryderyk II, ta polska wolno\u015b\u0107 by\u0142a ekscesem, czym\u015b sprzecznym z rozumem. Tak\u017ce Kant utyskiwa\u0142, \u017ce Polska to taki kraj, w kt\u00f3rym ka\u017cdy chce by\u0107 panem, a nikt nie chce by\u0107 poddanym. Jednocze\u015bnie wytykano Polakom, \u017ce wolno\u015b\u0107 ta dotyczy tylko jednego stanu \u2013 szlachty.<\/p>\n
Polski eksperyment z wolno\u015bci\u0105 rzeczywi\u015bcie stawa\u0142 si\u0119 coraz bardziej ryzykowny, zagra\u017caj\u0105c trwaniu pa\u0144stwa. Ustr\u00f3j ten wymaga\u0142 wielu cn\u00f3t od obywateli, by wolno\u015b\u0107 nie przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w samowol\u0119 i anarchi\u0119. Konstytucja 3 maja by\u0142a pr\u00f3b\u0105 odzyskania sterowno\u015bci i jednocze\u015bnie mia\u0142a chroni\u0107 pa\u0144stwo przed najazdem zewn\u0119trznym i rozk\u0142adem wewn\u0119trznym. Ogranicza\u0142a wolno\u015b\u0107, by j\u0105 ocali\u0107 \u2013 wprowadza\u0142a monarchi\u0119 dziedziczn\u0105, pozbawia\u0142a praw politycznych szlacht\u0119 nieposiadaj\u0105c\u0105 maj\u0105tku, rozszerza\u0142a prawa mieszczan.<\/p>\n
Ci, kt\u00f3rzy przeciwko niej wyst\u0105pili, prosz\u0105c o interwencj\u0119 caryc\u0119 Katarzyn\u0119 II, powo\u0142ywali si\u0119 na \u201ekardynalne prawa\u201d i starodawne wolno\u015bci. Z l\u0119ku przed rzekomym despotyzmem wewn\u0119trznym odwo\u0142ali si\u0119 do najwi\u0119kszej despotii Europy. Obce armie \u2013 pruska i rosyjska \u2013 skwapliwe \u201eprzywr\u00f3ci\u0142y porz\u0105dek\u201d i \u201epraworz\u0105dno\u015b\u0107\u201d, niszcz\u0105c t\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 przestrze\u0144 wolno\u015bci.<\/p>\n
Gdyby Rzeczpospolita przetrwa\u0142a, historia Europy potoczy\u0142aby si\u0119 inaczej: tradycje klasycznego republikanizmu nie uleg\u0142yby tak \u0142atwo zapomnieniu, despotyzm rosyjski pozosta\u0142by poza jej granicami, a militaryzm pruski zosta\u0142by okie\u0142znany. Utraciwszy niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i zrozumiawszy, \u017ce bez niej nie ma tak\u017ce pe\u0142nej wolno\u015bci osobistej, Polacy dobijali si\u0119 o ni\u0105 przez ca\u0142y wiek XIX, po cz\u0105wszy od powstania ko\u015bciuszkowskiego w 1794 r. To polskie przywi\u0105zanie do wolno\u015bci objawi\u0142o si\u0119 tak\u017ce w wieku XX \u2013 w 1920 r. powstrzymaniem najazdu bolszewickiego na Europ\u0119, w 1939 podj\u0119ciem walki zbrojnej z III Rzesz\u0105, w 1980 powstaniem \u201eSolidarno\u015bci\u201d, w 1989 \u2013 przezwyci\u0119\u017ceniem komunizmu.<\/p>\n
Tekst publikowany r\u00f3wnocze\u015bnie z polskim miesi\u0119cznikiem opinii Wszystko Co Najwa\u017cniejsze w ramach projektu realizowanego z Instytutem Pami\u0119ci Narodowej i KGHM.\u00a0<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Konstytucja 3 maja przesz\u0142a do historii jako druga po ameryka\u0144skiej spisana ustawa zasadnicza i jako wielki akt wolno\u015bciowy tamtej epoki \u2013 ko\u0144ca XVIII wieku. Porz\u0105dkowa\u0142a ona zasady ustrojowe pa\u0144stwa, stwierdzaj\u0105c zarazem, \u017ce \u201ewszelka w\u0142adza spo\u0142eczno\u015bci ludzkiej pocz\u0105tek sw\u00f3j bierze z woli narodu\u201d. G\u0142osi\u0142a r\u00f3wno\u015b\u0107 praw obywateli, cho\u0107 jeszcze nie wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w Polski czyni\u0142a obywatelami, b\u0119d\u0105c […]<\/p>\n","protected":false},"author":87,"featured_media":7614,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"inline_featured_image":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[8,23],"tags":[],"class_list":["post-7613","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-inne"],"yoast_head":"\n