Instytut Polski w Brukseli

29.06.2026 - 9.07.2026 Actualiteit, Film, Geschiedenis, Programma

Ter gelegenheid van de honderdste geboortedag en de tiende verjaardag van het overlijden van Andrzej Wajda nodigen het Pools Instituut in Brussel en Cinema Galeries u met genoegen uit voor een uitzonderlijke filmreeks: Een zomerbioscoop met Andrzej Wajda.

Andrzej Wajda geldt als een van de meest invloedrijke filmmakers van de twintigste-eeuwse Europese cinema. In zijn films bracht hij de beslissende momenten uit de Poolse geschiedenis tot leven, van de Opstand van Warschau en het bloedbad van Katyn tot de opkomst van Solidarność. Tegelijk overstijgt zijn werk de nationale context: zijn films vormen een indringende reflectie op herinnering, vrijheid, verzet en menselijke waardigheid, thema’s die een universele betekenis hebben.

Met een selectie van emblematische films biedt deze cyclus een reis door verschillende periodes van zijn werk en van de Poolse geschiedenis in de twintigste eeuw.

Tijdens vier zomeravonden tonen wij As en diamant, De man van ijzer, Kanał: Zij hielden van het leven en Katyn: vier verschillende blikken op de tragedies, hoop en strijd die het hedendaagse Polen hebben gevormd.

As en diamant / Popiół i diament, 1958, 103 min

De film speelt zich af in 1945, onmiddellijk na het einde van de Tweede Wereldoorlog. De hoofdfiguur is een voormalige verzetsstrijder die de opdracht krijgt een communistische functionaris te vermoorden.

Door de roman van Jerzy Andrzejewski, die gewaardeerd werd door de autoriteiten van communistisch Polen, te verfilmen, heeft Wajda de propagandistische strekking ervan aanzienlijk afgezwakt.

As en diamant richt zich op het tragische lot van de strijders van het Poolse onafhankelijkheidsverzet na de oorlog. De regisseur verlegt zo de aandacht en sympathie van de kijker van een oudere communistische activist naar een jonge verzetsstrijder, waarbij hij diens morele dilemma’s, innerlijke conflicten en het tragische karakter van zijn lot centraal stelt.

Wajda breekt bovendien met de esthetische principes van het socialistisch realisme die destijds door het regime werden gepromoot. In plaats daarvan kiest hij voor vernieuwende formele oplossingen en ontwikkelt hij een persoonlijke filmtaal, gekenmerkt door beelden met een grote expressieve kracht — soms als ‘barok’ omschreven —, een rijke symboliek en een moreel genuanceerde benadering van zijn personages.

Deze esthetische vrijheid, gekoppeld aan een interpretatie die minder aansloot bij de verwachtingen van het regime, stuitte op weerstand van de communistische autoriteiten. Hoewel de film uit de officiële competitie van het Filmfestival van Cannes werd geweerd, werd hij wel vertoond op het Filmfestival van Venetië, waar hij de Prijs van de Internationale Federatie van Filmcritici won en Wajda internationale erkenning opleverde.

De man van ijzer / Człowiek z żelaza, 1981, 153 min

In 1980 dompelt de film de kijker onder in de gebeurtenissen van Gdańsk en de geboorte van Solidarność. Hoofdpersonage Maciej Tomczyk is een jonge arbeider die actief betrokken is bij de beweging die zou uitgroeien tot Solidarność. De film volgt het lot van arbeiders en hun families en benadrukt de spanningen tussen collectief engagement, persoonlijke overtuigingen en individuele verantwoordelijkheid.

Door de hedendaagse werkelijkheid centraal te stellen, creëert Wajda een film die zowel een historische kroniek als een menselijk drama is. De film werd vrijwel gelijktijdig met de gebeurtenissen die hij verbeeldt gemaakt, waardoor hij een uniek karakter van onmiddellijke getuigenis krijgt. Bovendien bevat hij documentaire beelden en werd hij gedeeltelijk opgenomen op de scheepswerven van Gdańsk, in het hart van de sociale beweging. Deze aanpak verleent het werk een uitzonderlijke authenticiteit en een sterke politieke urgentie.

De film werd in 1981 vertoond op het Filmfestival van Cannes, waar hij de Gouden Palm won. Na de première in juli van datzelfde jaar kende hij een enorm succes in Polen. Enkele maanden later, na de invoering van de staat van beleg in december 1981, werd hij om politieke redenen uit de bioscopen gehaald en verboden.

Kanal / Kanał , 1957, 91 min

In Kanal: Zij hielden van het leven volgen we een groep opstandelingen die tijdens de laatste dagen van de Opstand van Warschau nog bovengronds vechten voordat zij hun toevlucht zoeken in het rioolstelsel. Hun tocht voert hen door verschillende kringen van een danteske hel: giftige lucht, afvalwater, duisternis en de lichamen van de doden.

Het scenario is gebaseerd op de oorlogservaringen van Jerzy Stefan Stawiński, deelnemer aan de Opstand van Warschau, schrijver en scenarist. Ook hier maakt Wajda gebruik van vernieuwende filmische procédés door twee verschillende vormen van representatie te combineren: het realistische oorlogsverslag en het apocalyptisch getinte menselijke drama. De claustrofobische scènes in de riolen spelen een centrale rol en versterken geleidelijk het gevoel van opgeslotenheid en wanhoop van de personages.

De sombere sfeer van de film wordt ook gedragen door zijn geluidswereld. Het gebruik van instrumenten die voordien ongekend waren in filmmuziek betekende bovendien een duidelijke breuk met de esthetiek van het socialistisch realisme die de Poolse filmmuziek tot dan toe domineerde.

Alleen al het behandelen van het onderwerp van de Opstand van Warschau was een gedurfde daad, aangezien dit thema onder het communistische regime grotendeels afwezig was gebleven op het scherm. Ondanks de terughoudendheid van de autoriteiten werd Kanal internationaal geprezen en bekroond met de Speciale Juryprijs op het Filmfestival van Cannes in 1957.

Katyn / Katyń 2007, 122 min

Katyn, een van Wajda’s meest persoonlijke films, is gewijd aan het bloedbad van Katyn, een tragedie die lange tijd door het Sovjetregime werd verzwegen. De film behandelt deze misdaad uit 1940, waarbij duizenden Poolse officieren en krijgsgevangenen door de NKVD werden geëxecuteerd.

Het verhaal wordt verteld aan de hand van de lotgevallen van soldaten en hun naasten, in het bijzonder vrouwen die tevergeefs wachten op de terugkeer van hun echtgenoten, zonen of broers zonder te weten wat er met hen is gebeurd. De persoonlijke dimensie van het project is essentieel: de vader van de regisseur behoorde tot de slachtoffers van het bloedbad. Gedurende tientallen jaren koesterde Wajda het plan om een film aan deze familiale en nationale tragedie te wijden.

De film toont hoe deze tragedie gedurende decennia werd vervormd, gemanipuleerd en ontkend, en werpt tegelijk vragen op over het herinneringswerk dat daaruit voortvloeide.

Bij de première in 2007 werd Katyn internationaal geprezen door de kritiek. De film werd onder meer genomineerd voor de Oscar voor Beste Buitenlandse Film en ontving in 2008 de Excellence Award van de European Film Awards.

De filmreeks wordt geopend door Andrzej Wolski, een Frans-Poolse regisseur die in Parijs woont. Hij is de maker van de documentaire Wajda – Een les in cinema (2016), die enkele maanden voor het overlijden van Andrzej Wajda werd gerealiseerd. Wolski selecteerde eveneens de films die in deze cyclus worden vertoond.

Hij zal tijdens de openingsvoorstelling op 29 juni aanwezig zijn om het programma in te leiden en zijn visie op het werk van de cineast te delen.

Andrzej Wolski, maker van documentaires en speelfilms, is auteur van een veertigtal films voor de Franse televisie, de BBC en TVP. Als specialist in historische en biografische portretten schreef hij samen met Agnieszka Holland het scenario van Europa, Europa, dat in 1991 werd genomineerd voor een Oscar.

Zijn werk wordt gekenmerkt door een blijvende belangstelling voor grote persoonlijkheden en sleutelmomenten uit de Poolse en Europese geschiedenis. Hij maakte onder meer films over Jerzy Giedroyc, Józef Czapski, Jan Karski en Jan Nowak-Jeziorański.

Zijn relatie met Andrzej Wajda neemt echter een bijzondere plaats in zijn carrière in. Enkele maanden voor zijn overlijden, aan de vooravond van zijn negentigste verjaardag, nodigde de meester van de Poolse cinema Wolski uit om samen met hem de belangrijkste werken uit zijn carrière opnieuw te bekijken. Uit deze ontmoetingen ontstond Wajda – Een les in cinema, een uitzonderlijke documentaire die tegelijk een reflectie op de filmkunst en een waar artistiek testament van de regisseur vormt.