Konferencja odbędzie się 22 września 2026 r. w Pałacu Zespołu Parku Pamięci w Tuskulanach (Muzeum Okupacji i Walk o Wolność w Wilnie) – Žirmunų 1F, Wilno.

Wstęp wolny.

22 września 2026 r. w Wilnie odbędzie się II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Wilno w cieniu Imperium – straty, pamięć, dialog”. Spotkanie będzie poświęcone interdyscyplinarnej refleksji nad doświadczeniem sowieckiej dominacji w Europie Środkowo-Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem Wilna oraz wspólnego polsko-litewskiego dziedzictwa historycznego.

Punktem wyjścia do dyskusji będzie pytanie: w jaki sposób mierzyć straty poniesione przez państwa, społeczeństwa, wspólnoty i jednostki w następstwie podporządkowania Związkowi Sowieckiemu oraz systemowi komunistycznemu?

Organizatorzy konferencji proponują szerokie rozumienie pojęcia strat. Debata nie będzie dotyczyć wyłącznie szkód materialnych, gospodarczych czy demograficznych. Przedmiotem refleksji staną się również zniszczenie i rozproszenie elit, zerwanie ciągłości instytucjonalnej, osłabienie więzi społecznych, represje wymierzone w pamięć historyczną, deformacja systemu prawnego, ograniczenie suwerenności, a także długofalowe konsekwencje kulturowe, społeczne i psychologiczne.

Polsko-litewski dialog o doświadczeniu sowieckiego imperium

Celem konferencji jest stworzenie przestrzeni do polsko-litewskiego dialogu naukowego o konsekwencjach epoki sowieckiej, rozpatrywanych w szerszym kontekście imperialnej zależności, przemocy politycznej i głębokich przekształceń społecznych.

Do udziału w debacie zaproszeni zostali przedstawiciele wielu dyscyplin: historycy, prawnicy, ekonomiści, socjologowie, politolodzy, badacze kultury i pamięci oraz eksperci zajmujący się transformacją ustrojową. Interdyscyplinarny charakter spotkania ma umożliwić spojrzenie na konsekwencje sowieckiej dominacji z różnych perspektyw badawczych.

Uczestnicy będą poszukiwać odpowiedzi na zasadnicze pytania: Co zostało utracone? Jak straty te można opisać, udokumentować i porównywać? Czy istnieją prawne, polityczne lub symboliczne mechanizmy ich uznania? Jak mówić o doświadczeniu krzywdy w sposób, który nie zamknie polsko-litewskiego dialogu w konkurujących ze sobą narracjach historycznych?

Wilno – miasto wielu pamięci

Nieprzypadkowo miejscem konferencji jest Wilno – miasto o szczególnym znaczeniu zarówno dla polskiej, jak i litewskiej pamięci historycznej. Przez stulecia było przestrzenią spotkania języków, kultur, tradycji politycznych i tożsamości. Jednocześnie historia miasta w XX wieku została głęboko naznaczona przez kolejne projekty imperialne, okupację niemiecką i sowiecką, ponowną sowietyzację, deportacje i represje, nacjonalizację własności oraz radykalne przekształcenia struktury społecznej i demograficznej.

Okres zimnej wojny i włączenie Litwy do ZSRR nie oznaczały jedynie podporządkowania geopolitycznego. Był to również czas systemowej ingerencji w pamięć historyczną, prawo, edukację, własność, życie religijne, język, naukę oraz funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego. W przypadku Polski, choć formalnie nie została ona włączona do Związku Sowieckiego, zależność od sowieckiego imperium oznaczała ograniczenie suwerenności, represje polityczne, deformację instytucji państwowych oraz długotrwałe konsekwencje społeczne i polityczne.

Konferencja ma zwrócić uwagę na fakt, że strat wynikających z sowieckiej dominacji nie można sprowadzać wyłącznie do wymiaru ekonomicznego. Należą do nich również zjawiska znacznie trudniejsze do zmierzenia: utrata zaufania społecznego, zniszczenie elit, przymusowa i polityczna emigracja, przemilczane traumy, rozpad lokalnych wspólnot czy wykluczenie wielu doświadczeń z oficjalnej pamięci.

Organizatorzy: Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego, Muzeum Okupacji i Walk o Wolność w Wilnie, Forum Dialogu i Współpracy im. Jerzego Giedroycia

Partnerzy: Litewski Instytut Historii, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego

Patroni honorowi: Instytut Polski w Wilnie, Ambasada RP w Wilnie