03.07.2026 – 06.12.2026 Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie (pl. Katedralny 4, Wilno)

Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie, we współpracy z Zamkiem Królewskim na Wawelu – Państwowymi Zbiorami Sztuki oraz Instytutem Polskim w Wilnie, prezentuje międzynarodową wystawę „Od wroga do sojusznika. Litwa i Polska oraz Imperium Osmańskie w XIV-XIX wieku”. Ekspozycja zaprasza zwiedzających do odkrycia odległego, a zarazem wciąż mało znanego pod względem politycznym, kulturowym i historycznym południowego sąsiada Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego – Imperium Osmańskiego.

Tytuł wystawy odzwierciedla ponad pięć stuleci zmiennych relacji między tymi państwami, obejmujących przede wszystkim sferę wojskowości, dyplomacji, kultury i handlu. Szczególne miejsce zajmuje historia zmagań Litwy i Polski z Imperium Osmańskim, której symbolem jest po raz pierwszy prezentowany na Litwie wyjątkowy zabytek włókiennictwa – monumentalny, dwumasztowy namiot turecki.

Pierwsze kontakty dyplomatyczne pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a Imperium Osmańskim nawiązano pod koniec XV wieku, kiedy Chanat Krymski, istniejący na terenach dzisiejszej Ukrainy, stał się lennem tureckim. Pomimo okresowych sporów terytorialnych Litwa i Polska przez długi czas prowadziły wobec Osmanów ostrożną politykę, unikając otwartych konfliktów zbrojnych. Sytuacja uległa zmianie w XVII wieku, kiedy rozpoczęły się trwające niemal całe stulecie wojny pomiędzy Rzecząpospolitą Obojga Narodów a Imperium Osmańskim. W tym okresie połączone siły litewsko-polskie odniosły kilka spektakularnych zwycięstw nad Turkami pod Chocimiem.

Przełomowym wydarzeniem w relacjach między państwami była bitwa pod Wiedniem w 1683 roku. Dowodzone przez króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Jana III Sobieskiego wojska wyzwoliły oblężony Wiedeń i zadały decydujący cios potędze Imperium Osmańskiego. W XVIII wieku pojawiły się pierwsze oznaki współpracy Litwinów, Polaków i Turków przeciwko wspólnemu przeciwnikowi – państwu moskiewskiemu.

W Imperium Osmańskim wsparcia poszukiwali konfederaci barscy, a schronienie znajdowali uczestnicy XIX-wiecznych powstań narodowych. Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że Imperium Osmańskie nigdy nie uznało rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz konsekwentnie wspierało dążenia Litwinów i Polaków do odzyskania niepodległości.

Wystawa składa się z siedmiu części tematycznych, które w sposób chronologiczny przedstawiają długą i złożoną historię relacji pomiędzy Litwą, Polską i Imperium Osmańskim.

Pierwsza część, „Południowi sąsiedzi”, prezentuje początki kontaktów Wielkiego Księstwa Litewskiego z południowymi sąsiadami – Złotą Ordą, Chanatem Krymskim oraz Imperium Osmańskim, które umocniło swoją pozycję w regionie w połowie XV wieku.

Druga część, „Ofiary Jagiellonów”, ukazuje skomplikowaną sytuację geopolityczną Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej oraz tragiczne losy dwóch przedstawicieli dynastii Jagiellonów – Władysława III Warneńczyka, króla Polski oraz Węgier, a także Ludwika II Jagiellończyka, króla Czech i Węgier – którzy polegli w walkach z Turkami. Część trzecia, „Zmienne stulecia”, przedstawia ewolucję polityki Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego, a następnie Rzeczypospolitej Obojga Narodów wobec Imperium Osmańskiego – od unikania bezpośrednich konfliktów po działania zmierzające do osłabienia jego pozycji w Europie. Część czwarta, „Zwycięstwa chocimskie”, poświęcona jest triumfom wojsk litewskich i polskich pod dowództwem wielkich hetmanów litewskich – Jana Karola Chodkiewicza oraz Michała Kazimierza Paca – nad armią osmańską. Piąta, centralna część wystawy, „Wyzwolenie Wiednia”, upamiętnia bitwę wiedeńską z 1683 roku, która stała się punktem zwrotnym w dziejach Europy i oznaczała kres ekspansji Imperium Osmańskiego na kontynencie. Szósta część, „Pokój i sojusz”, ukazuje proces pojednania Litwy i Polski z Imperium Osmańskim oraz próby budowania wspólnego frontu przeciwko agresywnej polityce państwa moskiewskiego. Ostatnia część ekspozycji, „Bezpieczne schronienie”, przedstawia stanowisko Imperium Osmańskiego wobec rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jego rolę jako miejsca schronienia dla uczestników XIX-wiecznych powstań narodowych.

Narrację historyczną wzbogaca ponad 60 autentycznych zabytków pochodzących ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu oraz Muzeum Narodowego – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich. Wśród eksponatów znajdują się dzieła malarstwa, tkaniny, wyroby złotnicze i ceramiczne, monety, medale oraz broń.

Centralnym i najbardziej spektakularnym eksponatem wystawy jest unikatowy, jedyny w Europie w pełni zachowany owalny, dwumasztowy namiot turecki z pierwszej połowy XVII wieku. Uważa się, że należał on do wielkiego wezyra Imperium Osmańskiego Kary Mustafy. Namiot trafił do Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako zdobycz wojenna po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem w 1683 roku. Obecnie znajduje się w kolekcji Zamku Królewskiego na Wawelu i należy do najcenniejszych obiektów tej instytucji.

Tak wyjątkowe i niezwykle delikatne trofea wojenne, zachowane współcześnie jedynie w Krakowie i Dreźnie, są bardzo rzadko wypożyczane na wystawy. Ich prezentacja na Litwie stanowi wyjątkowe wydarzenie oraz symboliczny powrót do kraju, w którym niegdyś również znajdowały się podobne trofea wojenne, później zniszczone lub zrabowane.

Prezentowana w Muzeum Narodowym – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich wystawa nie ogranicza się do ukazania konfliktów i wojen. Pokazuje również, że mimo dawnych sporów, różnic politycznych, kulturowych i religijnych możliwe było budowanie porozumienia oraz współpracy wobec wspólnych zagrożeń. Przesłanie to pozostaje szczególnie aktualne również dziś, w kontekście współczesnej sytuacji geopolitycznej, gdy spadkobiercy dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów – Litwa, Polska i Ukraina – wraz z Turcją oraz innymi państwami Europy ponownie stają wobec realnego zagrożenia agresją ze strony Rosji.

Organizatorzy wystawy: Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki, Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich, Instytut Polski w Wilnie