8 września – 22 listopada 2026 r. w Muzeum Narodowym Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie (Katedros a. 4)
Wystawa czasowa „Z Malborka wieść się niesie… Skarby Malborka” jest owocem współpracy dwóch instytucji: Muzeum Narodowego Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie oraz Muzeum Zamkowego w Malborku. Ekspozycja prezentuje przekrojową historię Zamku w Malborku oraz funkcjonującego w nim od 1961 r. muzeum.
Wspólna historia
W XIV wieku Polskę i Litwę połączył wspólny wróg – zakon krzyżacki, którego agresywna ekspansja terytorialna odbywała się kosztem sąsiadujących państw. Malbork, jako ówczesna stolica zakonu, stał się symbolem zmagań z Krzyżakami, a sam zamek ich ponadczasowym pomnikiem. Późniejsze dzieje Malborka pokazują, że międzynarodowa współpraca może przynieść spektakularne rezultaty. To dzięki Unii Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego, w II połowie XV wieku Malbork z wrogiej stolicy stał się jedną z rezydencji wspólnych królów Polski i Litwy. Przez ponad trzy stulecia Malbork, podobnie jak Wilno, przyjmował władców z dynastii Jagiellonów, Wazów i kolejnych królów elekcyjnych. Wystawa o malborskim zamku ma skłonić odbiorców do refleksji nad przeszłością, jednocześnie jest ona świadectwem teraźniejszego umacniania relacji międzypaństwowych w zakresie polityki kulturalnej i historycznej.
Narracja wystawy
W tytule wystawy cytowany jest fragment wiersza Jonasa Maciulisa-Maironisa. Na początku XX w. litewski poeta narodowy we frazie „Z Malborka wieść się niesie…” przywołał Malbork jako symbol źródła zagrożenia dla Litwy. To uczucie niepokoju, jakie towarzyszyło myślom o dawnej stolicy krzyżackiej zestawione jest w tytule wystawy ze słowem „skarby”, które kojarzy się z ekscytacją odkrywania, sugerując nowy wydźwięk tego miejsca. Dzisiaj malborską twierdzę można odkryć na nowo przez pryzmat zgromadzonych w niej „skarbów” historii, czego ma dowieść prezentowana ekspozycja.
Najcenniejszy obiekt
Uwagi wart jest również jeden z ważniejszych „skarbów Malborka”, który zostanie wyeksponowany na wileńskiej wystawie. Nastawa ołtarzowa z Tenkit powstała na zlecenie dostojników krzyżackich w 1504 roku, czyli tuż przed likwidacją pruskiej linii Zakonu. To późnośredniowieczne dzieło prezentuje w szafie środkowej scenę koronacji Najświętszej Marii Panny przez Boga Ojca i Syna Bożego, a na skrzydłach bocznych figury św. Barbary i św. Jakuba Starszego. Zabytek ten ma nie tylko wartość artystyczną i historyczną – jest on swoistym pomnikiem wytrwałości i pasji muzealników tworzących Muzeum Zamkowe w Malborku na przestrzeni lat.
Scalony zabytek
Otóż wspomniany ołtarz szafiasty, sprowadzony na malborski zamek pod koniec XIX wieku, po II wojnie światowej został rozczłonkowany i rozproszony – jak wiele zabytków w czasach powojennego chaosu. W latach 70. XX wieku natrafiono na pierwszy trop jednej z rzeźb i tak rozpoczęła się pełna trudów droga do scalenia ołtarza. Muzealnicy przez lata konsekwentnie prowadzili poszukiwania i negocjacje. Kiedy udało się odzyskać jedne elementy, wtedy niemalże cudownie pojawiały się kolejne. Dopiero w 1997 roku udało się skompletować nastawę ołtarzową z Tenkit w Muzeum Zamkowym w Malborku. Od tego czasu scalony zabytek nie był prezentowany poza zamkowymi murami.
Organizatorzy: Muzeum Narodowe Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie, Muzeum Zamkowe w Malborku
Partner: Instytut Polski w Wilnie
